نگاهی به سیستم همسریابی
پرویز اجلالی. جامعهشناس
در بخش سوم این تحلیل که شنبه، 16شهریور منتشر شد، بهطور اجمالی به تفاوتهای معنایی و کارکرد نهاد ازدواج، همسریابی و فرزندآوری در جامعه ایران دهه 90 از منظر تغییر جایگاه زنان و نقش اقتصاد پرداخته شده بود.
فرایند همسریابی
از خود ازدواج که بگذریم، دو فرایند همسریابی یا جورکردن دختر و پسر برای ازدواج (match making) هم در جامعه ایران کاملا دگرگون شده است. در گذشته سکونتگاهها کوچک بودند و در روستا همه همدیگر را میشناختند. در شهرها هم عمده مردم اوقات خود را در محله میگذراندند و اهل محل یکدیگر را بهخوبی میشناختند و به هم اعتماد میکردند. بنابراین فرایند همسریابی بهطور خودکار اتفاق میافتاد. خیلی وقتها حتی موافقت پسر لازم نبود. همینکه پدر موافقت میکرد، اگر دختری از فامیل قبلا نشان نشده بود، سیستم دختریابی مادر خانواده (مادرشوهر بعدی) به راه میافتاد. زنهایی بودند که سنی از آنها گذشته بود. شوهرشان مرده بود یا اصلا ازدواج نکرده بودند. جامعه سنتی برخلاف جامعه جدید، ایشان را طرد نمیکرد و تنها نمیگذاشت. برعکس این زنان سرقفلی همه میهمانیها و مجالس عروسی و عزا بودند. هنگام برگزاری انواع گردهماییها به کمک خانم خانه میآمدند. ازآنجاکه این بانوان به همه خانهها رفتوآمد داشتند، آمار دختران اهل محل را داشتند و بهترین مشاوران همسریابی مادران برای پسرها بودند. مشاور مطلع دیگر دلاک حمام محله بود که نهتنها همه دختران دمبخت محل
و محلههای اطراف را میشناخت بلکه اطلاع کافی از اندازه بدن دخترخانمها هم داشت و با خوشحالی آن را در اختیار مادرشوهر آینده قرار میداد. حتی اگر اینها هم کافی نبود، مادرشوهر و خواهرشوهرهای بزرگ آینده و شاید هم خالهخانم و... راه میافتادند در کوچه محلههای اطراف سراغ خانههای دختردار را میگرفتند در میزدند و اگر طرف موافقت میکرد، وارد میشدند و دختر را میدیدند و اگر خانموالده داماد میپسندید، ترتیب خواستگاری رسمی را میداد. این فرایند کاملا کارکرددار همسریابی با مداخله ریشسفیدان و گیسسفیدان فامیل تکمیل میشد. همینکه دختر یا پسر فامیل به سن رشد میرسیدند، بزرگترها پدر و مادر بچهها را تحت فشار میگذاشتند که دستی بالا بزنند و برای بچهها فکری بکنند و تأکید میکردند که نگهداشتن دختر یا پسر مجرد در خانه خوبیت ندارد. این مکانیسمها همه براساس آشنایی بود، مردم کموبیش یکدیگر را میشناختند و به هم اعتماد داشتند.
این سیستم که حتی در شهرهای متوسط تا زمان انقلاب هم کارکرد داشت، امروزه کاملا از جامعه ما رخت بربسته و شاید فقط در برخی روستاها بتوان از آن نشانی یافت. ازبینرفتن سیستم سنتی همسریابی چند علت داشته است؛ رشد شدید جمعیت شهرها و مهاجرت وسیع روستاییان و ساکنان شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ که به کنار هم زیستن خانوادههایی با سنتها و هنجارهای گوناگون از نقاط مختلف کشور با پیشینههای عشایری، روستایی، شهری، قومی و طبقاتی متفاوت انجامیده است. این جابهجایی وسیع و مداوم داخل کشور و درون شهرها وضعیت ناآشنایی و بیاعتمادی را بهشدت افزایش داده است. خود جوانان نیز این شیوه ازدواج را قبول ندارند و بر این باورند که خود باید همسر مطلوب خود را بیابند و با او به توافق برسند. بقیه چیزی جز تشریفات نیست. نکته دیگر اینکه این وضعیت به نفع دختران نیست. زیرا برای دختران نمیشود به خواستگاری رفت. به همین دلیل بسیاری از خانوادهها دختران خود را تشویق میکنند که در محیط کار یا تحصیل جفت مناسب خود را بیابند. زیرا بالارفتن سن دخترها و ازدواج نکردنشان برای والدین چندان خوشایند نیست. در سالهای اخیر رایج شده که دختران و پسرانی که
شاغلاند و ازدواج نکرده خانه پدری را ترک میکنند و زندگی مستقلی برای خود راه میاندازند. در مجموع هرچند هنوز هم والدین در یافتن همسر به جوانان کمک میکنند اما امروزه تصمیم به ازدواج و یافتن همسر دلخواه امری فردی و مربوط به خود جوانان انگاشته میشود.
طلاق: تصور میکنم با توجه به آنچه در بالا آمد، فهم علت افزایش طلاق کار سختی نباشد. بدیهی است وقتی ازدواج امری انتخابی باشد و بهویژه در شهرهای بزرگ در میان گروههای اجتماعی مهاجر از همهجا صورت بگیرد که خردهفرهنگهای متفاوتی دارند که هنوز در هم ادغام نشدهاند و از مخرج مشترک آنها یک فرهنگ شهری جدید به وجود نیامده است و از سوی دیگر این جوانان شخصیتهای مدرن و دارای فردیت داشته باشند و خود را تابع صرف سنتها ندانند و از تنگنظری و نظارت شدید اهالی که ویژگی محیطهای کوچک است هم رها شده باشند، فقط تا وقتی به زندگی زناشویی ادامه دهند که برایشان مطلوب و بهتر از زندگی مجردی باشد. بدیهی است که در این شرایط عواملی مثل اعتیاد همسر، فقر و بیکاری، میزان تمایل خانواده هستهای به استقلال و میزان پذیرش مداخلات خانواده گسترده که در میان اقوام و مناطق و طبقات مختلف متفاوت است، تحمل نمیشوند و بهسرعت به طلاق میانجامند؛ زیرا زوجین و بهویژه زنان دلیلی برای تحمل زندگی زناشویی پرتنش نمیبینند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.