ریشههای بحران بزرگ مالی
از بحران مالی سال 2008 بیش از یک دهه میگذرد، ولی اثرات آن همچنان حی و حاضر است. سخت میتوان تغییر چهره جهان را انکار کرد. تودهایشدن پدیده پناهجویان، افزایش شدید نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی، حملات تروریستی، رسیدن دمای زمین به مرز هشدار، بحران محیط زیست و تغییرات اقلیمی، کودتاها و جنگها، ظهور دوباره جنبشهای راستگرا در اروپا و آمریکا، بهقدرترسیدن دولتهای دستراستی، برگزیت، ظهور ترامپ و بولسونارو و اوربان و دهها مورد دیگر اثبات میکنند از سرزمین موعودی که نولیبرالیسم پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی وعده کرده بود چیزی جز ویرانه برای بشر نمانده است. نظامی که از دهه 1970 برای فرار از بحران رکود به ایدئولوژی و سیاستهای نولیبرالی دست یازید و اقتصاد را به حال خود رها کرد تا عرصه تاختوتاز سرمایههای سوداگرانه باشد، بیش از پیش بر شکافهای طبقاتی درون جامعه خود افزود و در نهایت نیز به بحران کمسابقه سال 2008 رسید. بحران مالی سال 2008 به حدی بود که آلن گرینسپن، رئیس پیشین فدرال روزو، گفته بود از آن رویدادهایی است که شاید هر صد سال یک بار رخ دهد. اما نظریهپردازانی چون امانوئل والرشتاین و جووانی اریگی
بحران مالی سال 2008 را از بارزترین نشانههای گذار از قرنی طولانی به قرنی دیگر میدانستند، یعنی انتقال در چرخه سیستمی انباشت سرمایه و حرکت به دورانی که پایان هژمونی آمریکاست. در نظر والرشتاین امروز میبینیم که نمایش هژمونی آمریکا پایان یافته است و وارد جهانی چندقطبی میشویم، به این صورت که ایالات متحده همچنان قدرتی قوی است ولی در دهههای بعد درمقایسه با سایر قدرتها روند نزولی خواهد داشت و تغییر این روند نیز از عهده کسی برنمیآید. والرشتاین بر این باور بود که اقتصاد جهانی سرمایهداری دستکم طی چند قرن دو شکل نوسان چرخهای بلندمدت داشته است: یکی به اصطلاح چرخههای کندراتیف است که به لحاظ تاریخی 50 تا 60 سال طول میکشد و دیگری چرخههای هژمونیک است که بسیار طولانیتر است.
آثار این وضعیت را در همه کشورهای پیشرفته و در حال توسعه به نحوی میتوان دید. تقریبا همه کشورهای پیشرفته سرمایهداری طی سه دهه اخیر با روندی پیوسته کاهش رشد اقتصادی را به موازات افزایش نابرابریهای اجتماعی تجربه کردهاند. اغلب کشورهای در حال توسعه نیز مسیر تعدیل ساختاری را پی گرفتند که شکافهای طبقاتی را تشدید کرد، از آهنگ رشد اقتصادی کاست و بر پیچیدگی بحرانهایشان افزود. برخی از کشورها نیز با اصلاحات شوکدرمانی همه چیز را کالایی کردند که نتیجهاش چیزی نبود جز شکلگیری و تحکیم الیگارشیهای مالی و تضعیف هرچه بیشتر جامعه مدنی. اکنون دیگر نمیتوان از دستان نامرئی بازار سخن گفت. دستپخت دستان «مرئی» بازار کاهش رشد اقتصادی جهان طی سه دهه متوالی بوده است. به وضوح شاهدیم که بنیادگرایی بازار ناب پیامدی نداشته جز کاهش رشد اقتصادی، افزایش شکاف طبقاتی و تشدید توالی مکرر حباب و شکستن حباب در بازارهای مالی. آثار کالاییکردن حیات اقتصادی و اجتماعی اکنون بیش از هر زمانی مشهود است. از اینرو، همچنان باید درباره نظام بازار اندیشید، خصوصا درباره ریشهها و پیامدهای بحران بزرگ مالی تا از این طریق بتوان به ارزیابی نظام بازار
موجود و بحرانهای حال حاضر پرداخت. از جمله کتابهایی که در فارسی به ابعاد مختلف این رویداد و پسزمینههای آن پرداختهاند کتاب «از سقوط مالی تا رکود اقتصادی» است که به بررسی ریشههای بحران بزرگ مالی میپردازد. در این کتاب دیدگاههای متنوع بحران مالی امروز جهان و پیامدهای اقتصادی و سیاسی آن بررسی میشود.
در کتاب حاضر برای ارائه تصویری از سقوط مالی سال 2008 نخست گزارشی تحلیلی - توصیفی از وضعیت والاستریت در مقطع سقوط مالی، ریشههای بحران و پیامدهای آن ارائه میشود و سپس در چند بخش مستقل تحلیلهایی دگراندیشانه از علل، زمینهها و پیامدهای بحران ارائه میشود. پرویز صداقت در این کتاب مقالاتی از امانوئل والرشتاین، دیوید هاروی، جووانی اریگی، اسلاوی ژیژک، جوزف استیگلیتز، جان بلامی فاستر، پل کروگمن و دیگران جمعآوری و ترجمه کرده است که هر یک از مهمترین نظریهپردازان منتقد و چپگرا در عرصه جهانی به حساب میآیند. دیدگاههای متفاوت نویسندگان این مقالات بحران مالی سالهای گذشته و وضع کنونی جهان را از منظرهای مختلفی بررسی میکنند. نخستین بخش کتاب اختصاص دارد به صاحبان دیدگاه مکتب تحلیل سیستمهای جهانی. نگرش تاریخی - سیستمی این دیدگاه تصویری تاریخی از بحران سرمایهداری و چرخههای بلندمدت آن ارائه میدهد که سرمایهداری طی چند قرن طولانی از سر گذرانده است. در این بخش مقالاتی از والرشتاین، اریگی و بورلی سیلور آمده است. در بخش بعدی، تحلیل دیوید هاروی از بحران اقتصاد جهانی ارائه شده است. هاروی در تحلیل ریشههای بحران
تاحدودی متأثر از دیدگاههای اریگی در زمینه چرخههای بلندمدت هژمونیک در تاریخ سرمایهداری و دلایل رشد بخش مالی در این زمینه است. با اینحال، اهمیت آرای هاروی در خوانش او از سرمایه مارکس و جامعیت نگرش اوست. بخش سوم مجموعه مقالات حاضر به دیدگاههای مکتب مانتلی ریویو در تحلیل بحران اقتصاد جهانی اختصاص دارد. این مکتب که بیشتر با آرای پل سوییزی و پل باران و مجله مانتلی ریویو شناخته میشود به تحلیل سرمایه انحصاری پیشرفته، گرایش رکودی حاکم بر آن، سلطه سرمایه مالی و بحران کنونی پرداخته است. در بخش بعدی، دیدگاههای اقتصاددانان نوکینزی و پساکینزی ارائه شده است. در مقایسه با بخشهای پیشین این دیدگاه به لزوم اصلاحات سوسیالدموکراتیک در درون نظام سرمایهداری باور دارد. این دیدگاه در پی تحکیم ایدئولوژی نولیبرالی و سیاستهای اقتصادی برآمده از آن و ظهور پیامدهایش در زندگی اقتصادی و اجتماعی مردم جهان، بیش از پیش به لزوم اصلاحات ساختاریتر در نظام سرمایهداری رسیدهاند، ولی همچنان در درون چارچوب سرمایهداری و نه فراتر از آن. در بخش دیگر دیدگاه ژیژک در تحلیل بحران مالی جهانی ارائه میشود. به باور ژیژک از زمان اعلام رسمی
«پایان تاریخ» و فروپاشی شوروی دو بار رسما شاهد مرگ این ایده بودهایم: بار اول در تراژدی یازده سپتامبر و بار دوم در مضحکه بحران بزرگ مالی، مضحکهای که حتی میتواند وحشتناکتر از تراژدی اول باشد، ولی نه پایانی خوش با پیروزی ایدئولوژی نولیبرالی. بخش آخر کتاب نیز به مقالهای از انور شیخ، اقتصاددان دگراندیش پاکستانی-آمریکایی اختصاص دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.