محوریت جسم در هنر از دیدگاه مرلو-پونتی
عبدالرحمن نجلرحیم-مغزپژوه
آثار موریس مرلو-پونتی در پدیدارشناسی، نزدیکی حیرتانگیزی به یافتههای جدید در زمینه علوم شناختی و مغزپژوهی اجتماعی امروز دارد. این فیلسوف فرانسوی در جستوجوی یافتن توصیفی از ادراک در ترکیبی از ظرفیتهای حرکتی، حسی و عاطفی در قالب تجربههای جسمانی است. برای او ادراک، پیشفرض بنیادین همه ارزشهای معناآفرین هستی از جمله عقلانیت و خلاقیت در تجربه هنری است. او درباره موسیقی، هنرهای تصویری، فیلم، شعر و ادبیات نوشته، ولی به نقاشی عمیقتر پرداخته است.
او در سه رساله نظر خود را دراینباره شرح میدهد؛ رساله پدیدارشناسی توصیفی با عنوان «تردید سزان» تحت تأثیر ادموند هوسرل (۱۹۴۵)، مقاله ساختارگرایانه «زبان غیرمستقیم و صداهای سکوت» (۱۹۵۲) و رساله هستیشناختی اصیل و خاص «چشم و ذهن» (۱۹۶۱). مرلو-پونتی در پدیدارشناسی هنر (۱۹۴۵)، فلسفه واقعی را بازآموزی نگاه به جهان میداند. او مخالف علم و فلسفه تحلیلی میانه قرن گذشته بود که نگاهی خودکفا و کاملا عینی و تجریدی به واقعیت کاملا مستقل از وجود انسان و منظری بیزاویه دید مکانی (به قول توماس نایجل) داشت و به قول ویتگنشتاین، انسان را در اسارت خود گرفته بود. به نظر مرلو-پونتی این نوع منظر علمی ماورایی، هر نوع پرسپکتیو فردی را حذف میکند و بهطور بنیادی وابسته به امر پیشینی است که اغلب موجب غفلت انسان از واقعیت روبهرو میشود. درحالیکه به نظر او معنا از ارتباط پیشآگاهانه جسم با جهان به دست میآید که به آن ادراک میگوییم. به این تعبیر، دنیا بههیچوجه چیزی خارجی و بیرونی نیست، بلکه چیزی است که ما بهطور اولیهای در آن مأوا میگزینیم و به قول هایدگر اینچنین است که ما هستن در جهان را تجربه میکنیم. ادراک، کنشی پیشبازتابانه و ناآگاهانه و اما خلاقانه و انتخابی، بافتارمدار و بهصورت تجربهای تکرارنشدنی است. هرگز کامل نیست و به همین علت خاصیت خلاقبودن دائمی خود را حفظ میکند و منبع اولیه انتزاعات در اندیشه ماست. بهطور ساده، بدن ماست که جهان را ادراک میکند. سوژه (فاعل) را از بدن جا نیست و بههمیندلیل، مرلو-پونتی انسان را جسمـسوژه (فاعل) توصیف میکند. به نظر او ادراکات هرگز نافعال و بیخاصیت نیستند، بلکه نوعی قوس قصدمندی به دور گذشته، آینده، موقعیت انسانی ما از نظر فیزیکی، ایدئولوژیکی و اخلاقی ایجاد میکنند. برای دانستن فلسفه او آنچه مهم است این است که معنای پیشینی در جهان وجود ندارد، بلکه معنا فقط با فعالیت بدنی ما در جهان هستن آغاز میکند. به نظر او هنر نیز از واقعیت پیشموجودی صحبت نمیکند، بلکه کوششی برای آوردن حقیقت به هستی است. در رساله تردید سزان، مرلو-پونتی از پل سزان، پس از تجربیات امپرسیونیستی اولیهاش میگوید. به نظر او سزان به توصیف ادراک پیشبازتابی و پیشعلمی تنانه نزدیک میشود، چیزی که شاید برای پدیدارشناسی در فلسفه غیرممکن باشد. به نظر مرلو-پونتی، در کارهای سزان، پرسپکتیو در حال زندگی برای تغییرشکلدادن پرسپکتیو است. او نقاشیهای سزان را هم محصول دیدن و هم درباره دیدن میداند. مرلو-پونتی میگوید: نقاش نمیتواند بیشتر از یک تصویر بسازد. او باید صبر کند تا آن تصویر به زندگی سایر افراد وارد شود. وقتی چنین شود، کار هنری زندگیهای جداگانه افراد را به هم وصل میکند و در ذهنهای متعددی تولد پیدا میکند. در این رابطه نقاشی سزان فرایندی شکلگیرنده در ادراک است. هنرمند مناظری را شکار میکند که مردم آنها را نمیبینند و نقاش است که آنها را برای دیگران قابل دیدن میکند. رساله «زبان غیرمستقیم و صداهای سکوت» از این نظر اهمیت دارد که او اختلاف خود را با سارتر درباره رابطه هنر و ادبیات روشن میکند. برای سارتر ادراک از خیال جداست و به همین علت سارتر بین نثر و شعر تفاوت قائل میشود. مرلو-پونتی میگوید خیال نوعی ادراک است و به ادراک وابسته است. سارتر هنر را به جهان خیال نسبت میدهد، ولی مرلو-پونتی بر ادراک تأکید دارد. او ادبیات و نقاشی را برعکس سارتر قابل تقلیل به هم نمیداند. به نظر او صدای نقاشی صدای سکوت است و بسیار اساسی و بنیادینتر از ادبیات نوشتاری و زبانی است. نقاشی در سکوت پیشزبانی اتفاق میافتد. از افکار انعکاسی و تجریدی متفاوت است که زبان به آن وصل است. او غنای معنایی نقاشی را مثال میزند. رابطه پیشبازتابی رابطه بدن با جهان را پیش میکشد که از این راه هنر همانقدر توسط دیگران کشف میشود که توسط خود هنرمند؛ اما سارتر ادراک را نسبت به افکار انعکاسی و انتزاعی نازلتر میداند. به نظر سارتر سبک با خیال رابطه دارد، ولی برای مرلو-پونتی این ادراک است که بهطور اساسی با دیگران سروکار پیدا میکند و سبک هنری را آشکار میکند. سبک یک پروژه خاصبودن در جهان است. او تفسیر ابژکتیو و سوبژکتیو را کنار میگذارد و سبک را به ادراک مربوط میداند که در تجربه بودن با دیگری و سهیمشدن جهان با دیگری اتفاق میافتد. درعینحال اتفاقی خصوصی و شخصی است که ما از آن آگاه نیستیم و نمیدانیم چگونه هنرمند آن را به هستی میآورد. «چشم و ذهن»، آخرین رساله مرلو-پونتی درباره هنر است. او علم و فلسفه مدرن را دو غول زاییده دکارتیسم میداند که هر دو آنها واقعیت را چیزی بیرونی از ما میدانند، درحالیکه ما بهطور دائم در درون آن زندگی میکنیم و در میان آن هستیم. در این رساله او نوعی نگاه دووجهی و دیالکتیکی در رابطه با بدن دارد. بدنی که به آن نگاه میشود، بدنی که نگاه میکند. بدنی که لمس میشود، بدنی که لمس میکند. در این میان، دائم نقش انسان و جهان تعویض میشود. هم میتواند لمس شود و هم میتواند لمس کند. نگاه کند، نگاه شود. این دوسویگی در هنر تشدید میشود. پل کله میگوید من بارها احساس کردهام که من به جنگل نگاه نمیکنم، بلکه جنگل به من نگاه میکند. بدن انسان نقش عوض میکند. نقاشی به ادراکهای اولیه نزدیک میشود و در سکوت از زبان و فلسفه فاصله میگیرد؛ اما این همه در حضور زبان اتفاق میافتد. ما آن چیزی را میبینیم که به طرف آن نگاه میکنیم. دیدن بدون حرکت چشم ممکن نیست. بدن همزمان هم میبیند، هم دیده میشود. ما همزمان میتوانیم خودمان را در حال دیدن ببینیم. آنچه در جلوی چشم ماست، در درون جسم ماست، بههمیندلیل برای سزان همه چیزها معادل درونی دارند. همه تصاویر به هر شکلی در درون بیرون در بیرون درون هستند که دوسویگی دیالکتیکی احساسهای ما را نشان میدهند. جیاکومتی میگوید آنچه برای من جالب است تشابه همه نقاشیهاست که باعث میشود کمی دنیای خارج را کشف کنم. این تشابهات براساس بدن ما به وجود میآیند، چون به نگاه ما از درون بهمثابه چشمی سوم مربوط میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.