نگاهی به نمایش «وحشی»قربانی و تقدیس؛ خیرهشدن
به بحران با خیالی راحت
کسری بردبارمقدم. منتقد
امیل دورکیم نشان داده است که در میان برخی از قبایل، قربانیکردن به افراد کمک میکند تا بهلحاظ معرفتشناختی، مفاهیم جامعه و خدا را بازتولید کنند و در این مناسک، خود را در مقام هستار اجتماعی واحدی بازنمایی کنند. از طرفی دیگر، بتوانند هیولاهای دهشتناک را آرام کنند. این رویکرد را بیشتر در مطالعات انسانشناسان قرن نوزدهم میتوان مشاهده کرد که قربانی را کفاره گناهان، متنعمشدن از مزایای الهی و ایجاد ارتباط با آنها و ارواح در نظر میگرفتند. رنه ژیرار، تاریخنگار، اذعان میکند که مراسم قربانی از نظر اجتماعی مجرایی قابل قبول بوده است که انگیزشهای خشونتآمیز جامعه درون آن تحقق مییافته و این نکته را میتوان در این مضمون از مناسک قربانی مشاهده کرد که در آن یک قربانی بهعنوان بلاگردان انتخاب میشود. علاوه بر این، تحقیقات بینافرهنگی نشان دادهاند که در همه قربانیها میتوان شاهد نوعی معامله میان امر ایندنیایی و آندنیایی باشیم که بهواسطه آن، انسانها گرانقدرترین دارایی را به خدایان پیشکش میکنند و در عوضِ آن، چشمداشتی از قدرتهای فوق طبیعی دارند. نهایتا اینکه قربانی واسطی است که از طریق آن ارتباط ایجاد میشود و باعث بازگشت وحدت یا ادامه پابرجایی آن میشود.
«وحشی» داستان کنارهم جمعشدن چند نفر برای شرکت در تور دیدن حیوانات وحشی است. توری که بهدلیل خرابشدن اتوبوس در میانه راه، ناکام میماند و در نهایت مرگ لیدر گروه رقم میخورد. نکتهای که باید به آن اشاره کرد این است که در واپسین لحظات نمایش، پس از کشمکشهای فراوان، تصمیم گرفته میشود که جوانترین فرد در میان آن جمع [یعنی لیدر] را برای سیرکردن حیوانات «وحشی» و جلوگیری از ورود به داخل اتوبوس و بلعیدن تمام افراد، قربانی کنند. فردی که با توجه به اعترافهای همه افراد در طول نمایش در اتوبوس، از همه بیگناهتر است. حسین برفینژاد، در این اثر سعی کرده بحران را به میان مردم بیاورد تا هسته حقیقی وجود آنها را بازنمایی کند. از ابتدای متن تا پایان آن، شاهد اعترافات شنیع و گاه جنونآمیز افراد هستیم، تاجاییکه آنها به زمان موعود، زمان دادن بها برای اعمال خود میرسند. شاید بد نباشد در این میان به نکتهای از مارسل موس اشاره شود؛ اینکه بین قربانی و عمل تقدیس (دستکم قربانیِ کفارهای که نمایندگی تمام گناهان را بر عهده گرفته است) قرابت عمیقی وجود دارد. همانطورکه این معنا در عمل عیسی مسیح تجلی یافته است: «او خود را به دامان صلیب کشاند تا گناه نخستین (عمل سرپیچی از دستور خداوند و خوردن میوه از درخت ممنوعه) را از دامان بشر برهاند». بنابراین در پایانِ «وحشی» نیز ما شاهد همین قسم از عمل هستیم؛ عملی که خاصیتی تنبیهی دارد و در نهایت یک نفر بهعنوان بلاگردان با شمایل یک قربانی، فدا میشود تا اتوبوس بتواند دوباره به راه خود ادامه دهد. آنچه تا اینجا ذکر شده، نشاندهنده این است که حسین برفینژاد برای «وحشی» ایدههای قابل قبول و گیرایی داشته، اما مشکل این است که او نتوانسته ایدههای خود را (که به بیشک فراتر از بحث اینجانب باب قربانی است) به حد کافی انضمامی کند؛ بنابراین اثر به شکلی خام و ابتدایی نمود پیدا کرده است. در بخش پرورش متن (بهویژه قسمت دیالوگها) و از همه مهمتر در فرم اجرایی، «وحشی» موفق نبوده است. یکی از آسیبهای قابل توجه، در جایی بوده که نویسنده سعی کرده با ایجاد جذابیت و کشش بیشتر در مخاطب، به متن چاشنی کمدی - از نوع لیبیدویی - اضافه کند؛ رویکردی که متن را در پارهای از قسمتها، به سمت سریالهای تُنُکمایه تلویزیونی برده است. میزانسن نامنظم و ولنگار نیز بهویژه در بخشهای پایانی اجرا، به نقاط ضعف اثر افزوده است؛ اما از همه مهمتر، چیزی که منظر تحلیلی باید بر آن تمرکز کند، بحث وجه نمایش مستقیم است - همسو با این تذکرِ هگل که: «حقیقت همواره در جانب فرم است و نه در تراز محتوا». بنابراین باید پرسید: «محتوای این اجرا، در چه ساختاری نمود پیدا کرده است؟». بیشک اجرایی که سعی بر نزدیکی به هسته آسیبزای خشونت، توحش و بحران دارد، نمیتواند فرم خود را با اقتباسی ضعیف از کارهای مهدی کوشکی سروسامان دهد؛ در نتیجه اجرایی که میکوشد آزاردهنده باشد، تلاش میکند هستی ما را تهدید کند، بهدلیل تندادن به فرمهای مرسوم و البته خام در بازنمایی، مخاطب را از مواجهه آسیبزا با امر منفی، خلاص میکند. کوتاهسخن اینکه «وحشی» حکایت قدمهای درست در مسیری غلط است. محتوایی که در بخش فرم نمود قابل قبولی نیافته است. * در این متن، از بخشهایی از این کتاب استفاده کردهام: «قربانی ماهیت و کاربرد آن»، هنری هوبرت و مارسل موس، ترجمه لیلا اردبیلی، انتشارات علمی فرهنگی، سال 1397
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.