به بهانه اجرای نمایش «تصعید»
در کارگاه نمایش صنعت کالبدشکافی و جاودانگی
محمدحسن خدایی. منتقد
در اجرای تحسینشده نمایش عروسکی تصعید، گویی با مکانیسمی روبهرو هستیم که قرار است از ماتریالیسم به ایدئالیسم عزیمت شود. یک تکنولوژی دقیق، مخوف و کاربردی که جسد انسان را به کالبدشکافی میسپارد تا با جراحی و جداکردن اندامها و سپس با هدیهکردن قسمتهای مهمی مانند قلب به خدایان اسطورهای پس از مرگ، نوعی از جاودانگی را ممکن کند؛ آنهم در یک کارگاه کمابیش هراسآور که یادآور اتاق تشریح و تمشیت است. حتی عنوانی مانند تصعید که فرایند شیمیایی تبدیل مواد جامد به گاز است، در اینجا معنایی استعلایی و متافیزیکی به خود گرفته و اشارهای است به فرجام بدن مردگان بهمثابه امکان ابدیشدن زندگان. در تصعید یک مرد را مشاهده میکنیم که جسد انسانها را با دقت و مهارت، به تیغ جراحی میسپارد و اندامهایی را که ارزش افزوده دارند و مقدس شمرده میشوند، جدا کرده و به نظام تقاضا میسپارد. جسد شکافته شده و در یک فرایند از پیش طراحیشده، به خدایان اسطورهای جهان پس از مرگ هدیه میشود. از این باب، اجرا تأملی است در باب نسبت جسم و جان، بدن و روح. همان ثنویت همیشگی تاریخبشری؛ بنابراین ماتریالیسم آغازین اجرا که معطوف است به جسمانیت یک جسد، در ادامه به جهانی متافیزیکی ختم میشود که قرار است محدودیت تاریخی را پس بزند و زمان سرمدی را ممکن کند.
گروه اجرائی، شیوه «تابتیبل» در عروسکگردانی را مورد استفاده قرار داده و سه عروسکگردان، مسئولیت بازیدهندگی را برعهده دارند. این مسئله امکان تمرکز بر جزئیات را فراهم کرده و میزانسنهای دقیقی درباره فرایند کالبدشکافی مهیا کرده. جسد با نظم و مهارتی هراسآور وارد چرخه تبدیل و تولید شده و در ادامه واجد ارزش افزودهای استعلایی میشود. دیگر بدن بهمثابه یک کلیت بازنمایی نمیشود و این عقلانیت ابزاری است که فرمان میراند که چه قسمتهایی از آن، قابلیت ورود به چرخه عرضه و تقاضا را دارد. از منظر اقتصاد سیاسی، بدن مردگان در خدمت گفتارهای ابدیت و جاودانگی است. همان عزیمت از بدن ماتریالیستی به سوی تمنای ایدئالیستی. همهچیز محاسبه و اندازهگیری میشود. نظام عرضه و تقاضا، مفهوم گورستان و مناسک آیینی دفن را به حاشیه رانده و جسد را تبدیل به مواد اولیه صنعت جاودانگی کرده است. صحنه چنان طراحی شده که گویی منفذی به فضای بیرون وجود ندارد و فقط این اجساد هستند که با شرط مصرفشدن و مشارکت در تولید، امکان ورود و خروج را مییابند. رنگآمیزی سرد و هراسآور محیط، یادآور فضاهای گوتیک،دوران پساصنعتی است. اشیا با دقتی مثالزدنی در ابعاد مدنظر ساخته و تعبیه شدهاند؛ بنابراین در طول روایت 40دقیقهای از فرایند کالبدشکافی، همهچیز در واقعیترین شکل ممکن به اجرا درآمده و کنش سیزیفوار شخصیت اصلی، باورپذیر و پرمهابت است. حتی استفاده از سه بازیدهنده برای میزانسنهای یک عروسک، بر واقعگرایی اجرا افزوده و آن را در تضاد با فضای اکسپرسیونیستی صحنه قرار داده. گویی چهره مرگ را تنها آن زمان میتوان به دقیقترین شکل ممکن رؤیتپذیر کرد که از وسوسه هر نوع رازورزی دست شست و به ماتریالیسم میدان داد. اجرائی مانند تصعید، به نویسندگی ناهید وثیقی و مصطفی اوصانلوی و کارگردانی محمد صاحبی، در نوعی رویکرد ماتریالیستی به بدن، مرگ و جهان پس از آن را میکاود. حتی خدایان اسطورهای جهان پس از مرگ هم چندان امکان مداخله و تغییر در این رویکرد ماتریالیستی به مردن را نمییابند. در نهایت اجرای عروسکی نمایش تصعید، با آن زیباییشناسی تأملبرانگیز با آن دقت مثالزدنی در پرداختن به جزئیات، در آن بازنمایی یک جهان واقعی و کمابیش انتزاعی، میتواند پیشنهاد جدیدی باشد برای فضای تئاتری این روزهای ما که در مقایسه با جهان شگفتانگیز عروسکها، گرفتار تغافل و فراموشی است. از قضا در انبوه روایتهایی که امر انضمامی را پس زده و به دامن نوعی انتزاعگرایی نامفهوم درافتادهاند، جهان عروسکها، توان خلق جهانهای جدید و روایتهای نامکشوف را دارد. نوعی اتصال با امر غریب، تمنای شگفتی و تجربهگرایی ناب. عروسکها به قول پیتر شومان، یاغی و شورشیاند و بههمینخاطر از سوی ما شهروندان عافیتاندیش رانده شدهاند. تصعید ردیهای است بر همان راندهشدن.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.