|

نگاهی به نمایش «تصعید» نوشته و کار محمد صاحبی

واکاوی تنهایی انسان در قلمرو عروسک‌ها

زینب لک. منتقد

محمد صاحبی و نزدیک به یک دهه حضور مستمر و نوگرایش در عرصه تئاتر عروسکی را بی‌اغماض و به‌جرئت می‌توان در زمره هنرمندان آوانگارد قرار داد. ارزش‌گذاری و نگاه موشکافانه صاحبی و همچنین تمرکز او بر سبک تاب‌تیبل در تئاتر عروسکی و تلفیق آن با مدیوم‌های دیگر از‌جمله انیمیشن، در هرکدام از چهار اثری که تاکنون روی صحنه برده است، کاملا مبین این ادعاست که قصد دارد در هر تجربه از اجرای آثارش، با شناخت دقیق ماهیت جهان عروسکی، به‌ویژه سبک تاب‌تیبل، قابلیت‌های این سبک را کشف کرده و این سبک از هنر عروسکی را در ایران با در‌نظر‌گرفتن ابداع و تولید متنی منطبق با ساختارهای تئاتر عروسکی، ابزارهای بیان تازه در طراحی صحنه‌ای منحصربه‌فرد و «مینیمال» برای اجرای این سبک، نگرش‌های جدید به فضا، ریتم، نور و حرکت عروسک، انتخاب و ترکیب عناصر در خدمت فرم و محتوا شالوده تئاتر عروسکی تاب‌تیبل را به استانداردها و چارچوب لازم نزدیک و تألیفی شیوه‌مند اما نوگرا از خود را تثبیت کند. نمایش عروسکی تصعید پیشرو راهی است 10ساله که صاحبی در این سبک پیموده است تا در خلال این آزمودن‌ها به تألیف خود برسد.

«تصعید» شاید اجرای نمایش در نمایش است؛ اجرای نمایشی از آیین‌های اسطوره‌ای جهان با حضور خدای دنیای مردگان که در اساطیر یونان باستان «هادس» نامیده می‌شود، در دل نمایشی که در کل به واکاوی تنهایی انسان و اسارت و سرگشتگی‌اش در تمام اعصار می‌پردازد. سرنوشت عروسک در جایی که در دستان بازی‌دهندگان است، برای بقای خود به جنایتی هولناک، یعنی به‌قربانگاه‌آوردن و مثله‌کردن انسان دیگر دست می‌زند؛ انسانی که به وسیله خدایان اسطوره‌ای علیه انسان به خطا راه می‌یابد. تمام این رخدادها جزئی از نقشه‌ای است که به انسان در ستیز با انسان دیگر خیر بزرگ‌تر را نوید می‌دهند و او هم قربانی قربانی‌کردن‌هایش می‌شود. صحنه و چیدمان عناصر در آثار صاحبی بدون دیالوگ است و در صحنه او فقط حرکت، آهنگ، خطوط، گوشه‌ها، ته‌رنگ‌ها و سایه‌روشن‌ها را می‌بینیم و می‌شنویم. نورها در جریان زمان در حال تغییر و حرکت هستند. از‌این‌رو آثار صاحبی به هنر و سبک «مینیمال» نزدیک‌تر است. دکور مکمل سایر اجزای فضای نمایش یا همان عناصر فضاسازی است که با هماهنگی دیگر اجزای نمایش، طراحی صحنه به شاکله و روند اجرای نمایش معنا می‌بخشد. اگر به تم نمایش مرتبط باشد، زیباتر و معنادارتر می‌شود تا به ارکان و اجزای خود نشانه‌ای می‌دهد. زیباتر به این معنا که متناسب و هارمونیک باشد. در ابتدای نمایش چراغ‌های مهتابی کهنه به سختی با حالت چشمک‌زن پت‌پت‌کنان صحنه را روشن می‌کند که این خود حاکی از فضای متشتت این نمایش است. ورود مردی کهن‌سال روی صحنه مستطیلی فرسوده که با کاشی‌های به رنگ خاکستری تیره محصور شده است و در پرسپکتیو و هندسه انتزاعی فضایی سرد و نمور و نیمه‌تاریک و در ترکیب نور و فضایی وهم‌انگیز اکسپرسیونیستی را که با خشونت فاصله چندانی ندارد، نمایانگر است. نمایش در یک بی‌زمانی رخ می‌دهد و نمی‌توان به برهه‌ای قابل تشخیص از تاریخ تعمیم داده شود و بی‌زمانی معلق را به تصویر می‌کشد. کاراکتر مرد تنهای کهن‌سال که در قالب عروسک تاب‌تیبل با چهره‌ای سرد، عبوس، رنگ‌پریده و سفید به جهت راست اتاق به آرامی حرکت می‌کند، بازی‌دهندگان حضوری بصری دارند و حرکات دست آنها بی‌واسطه دیده می‌شود و به‌عنوان کمکی برای بیان حالات عروسک به کار می‌آید و با نگاه در آینه تعبیه‌شده روی دیوار اتاق، خود را مرتب می‌کند و بعد پیشبند خود را به آرامی می‌بندد، لحظه‌ای آرام روی صندلی‌اش می‌نشیند و به نقطه‌ای نامعلوم خیره می‌شود و به نظر می‌رسد در حال تأمل درباره تلاطمات ذهنیات و خودآگاهی خویش است و خویشتن را برای مناسکی مقدس مهیا می‌کند. بعد از آن به آرامی از جایش بلند می‌شود و به سمت تختی می‌رود که در مرکزیت اتاق قرار دارد، رو به تماشاگران و روی صندلی کنار تخت می‌نشیند. دوباره به اطرافش می‌نگرد و دنبال ابزاری که کنار تخت جاسازی شده‌اند، به تمیزکردن چاقویی مشغول می‌شود. گویی دچار نوعی افسون‌شدگی است که در تسلط ‌افزارها یا آلاتی که شبه‌آلات قتاله هستند، در آنها محو و او را احاطه کرده‌اند. سپس متوجه می‌شویم او در حال انتظار دریافت دستوری از یک فراقدرت است‌ که انسان در تنهایی‌اش برای ایفای نقش خود با نوعی بلاهت به وفاداری دیگری که ضامن بقای اوست علیه انسانی دیگر پیمان می‌بندد. بعد از دریافت پیام تلگرافی، مرد کهن‌سال جسدی را که دیرزمانی نیست جان از بدنش خارج شده، روی تخت متمرکز در صحنه می‌خواباند. در اینجا با نقطه عطف یا اوج نمایش مواجه می‌شویم؛ دو نیرویی که به صورت بیرونی یا درونی در برابر هم قرار می‌گیرند. لحظاتی به لاشه می‌نگرد و بعد او را در حالتی معلق پای‌بسته در هوا و سر رو به پایین شاهرگش را با چاقویی که آماده کرده بود، پاره می‌کند و خون جاری می‌شود. بعد از شناسایی جسد از روی شناسنامه‌ای که همراهش بود، شناسنامه را به پایین تخت در کنار شناسنامه‌های دیگر قربانیان این قتلگاه می‌اندازد و با همان چاقویی که شاهرگ لاشه را پاره کرده بود، سینه قربانی را می‌شکافد. کارگردان در این نقطه به مضمون اصلی نمایش، یعنی تنهایی انسان می‌پردازد. تنهایی دیگر تهدید یا حادثه نیست؛ وضع است؛ وضع اساسی و نهایی و این منجر به احساس گناه می‌شود؛ نه احساس گناه ناشی از زیرپا‌گذاشتن قاعده یا قانونی، بلکه احساس گناهی که جزئی از ضمیر آنهاست. تنهایی و گناه نخستین یکی می‌شود، در این هنگام که احساس گناه به او دست می‌دهد، از نیازش به بخشودگی‌ نیز آگاه می‌شویم؛ آنگاه اساطیری جدید بازآفریده می‌شود. قربانی‌کردن و عشای ربانی دیگر جشن‌های توتمی نیستند، بلکه وسیله‌ای برای خروج از تنهایی است. مرد کهن‌سال در جریان کالبدشکافی که بازنمایی از مراسم آیینی است، برای تطهیر خود احشای لاشه را از سینه‌اش بیرون می‌کشد و هر بار با صدای تشویق توده‌هایی که به نظر تمثیلی از جامعه است و در تخیل او می‌گذرد، مشتاقانه‌تر دست به عمل می‌شود و در نهایت قلب جسد را از سینه‌اش بیرون می‌کشد و در ترازنامه‌ای که در اتاقش تعبیه شده، عیار قلب را با معیار سبکی پر می‌سنجد و ناعادلانه و مسخ‌وار، با تقدیم قلب به عنوان خوراک در دهان متحرک پیرمردی که نمادی از هادس (خدای دنیای مردگان) در یونان باستان است، به عمل مذهبی خود پایان می‌دهد. تصعید با چند مضمون که در اینجا به اختصار به تنهایی و اسطوره‌ها و ارتباط آن دو با هم پرداخته‌ام، شاید به این نتیجه‌گیری نزدیک باشد که انسان امیدوار است جامعه روزی به آزادی اصیل و خلوص بدوی‌اش بازگردد. آنگاه دیگر او را با تردید‌ها و ضرورت انتخاب‌ها میان خیر و شر، عادلانه و غیرعادلانه و میان واقعی و غیرواقعی عذاب نخواهد داد. انسان باستان و انسان مدرن امروزی دوستدار تظاهر به داشتن تفکری بیدار هستند؛ اما این تفکر ما را به راه‌های پیچاپیچ کابوسی رهنمون کرده است که در آن اتاق‌های شکنجه در آینه خرد تکراری بی‌پایان می‌یابند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.