حاشیهنشینان فرانسه قرن بیستم
فرانسه کهنترین دولت-ملت واحد در اروپاست. در طول دو قرن هرکسی که بر دریافت از انقلاب فرانسه مسلط بود بر فرانسه نیز حکم میراند یا دستکم در جایگاهی قرار میگرفت که چارچوب بحث بر سر مشروعیت سیاسی در فرانسه پساانقلابی را تعیین کند. معنای تاریخ فرانسه در دههای که بهدنبال تصرف باستیل در سال 1789 از راه رسید مختصات تئوری و عمل سیاسی را نه فقط برای مارکس و پیروانش، بلکه برای توکویل و لیبرالها و نیز ژوزف دومایستر و ورثه ضدانقلابی او به ارمغان آورد. تأویل صحیح از انقلاب فرانسه دستور کار ایدئولوژیکی برای نظریهپردازی رادیکال و ارتجاعی را نهتنها در فرانسه، بلکه در سرتاسر جهان برای دو قرن مهیا کرد. نزاعهای چپ و راست و معضل بیثباتی سیاسی از نگاه بسیاری از ناظران طی دوسوم اول قرن بیستم مهمترین و مبرمترین مشکل فرانسه به نظر میرسید، فقط به این خاطر که ریشههای آنها در اعماق حافظههای سیاسی متخاصم و قرائتهای متضاد از مسیر «راستین» فرانسه جا خوش کرده بود. تا چند دهه پیش، حیات اجتماعی فرانسه دلمشغول و مملو از لفاظی و جدل نظری به قیمت حذف گاه و بیگاه هر چیز دیگر بود. این امر درباره راست ایدئولوژیکی تا رسوایی آن در حکومت ویشی صدق میکرد و درباره چپ نیز تا اواسط دهه 1970 تا حدی صحیح بود. در قرن بیستم نشانههای شرایط متشتت فرانسه عبارت بودند از نزاعهای مداوم در درون و بین گروههای چپ و راست سیاسی، رژیم ویشی و تأثیر ویرانگر آن بر فضای اخلاقی و ملی تا دههها بعد و تزلزل شدید نهادهای سیاسی. در 40 سال بعد از پایان جنگ جهانی اول و در نبرد الجزایر فرانسه چهار رژیم مختلف را تجربه کرد و طعم همه انواع حکومت را از جمهوری پارلمانی گرفته تا ریشسفیدسالاری استبدادی چشید. در دوران سومین رژیم از بین آنها - جمهوری چهارم - بهطور متوسط در هر شش ماه از عمر کوتاه 14ساله آن یک دولت بر سر کار میآمد. نشانههای این تشتت که ناظران و مورخان آن را «بیماری فرانسوی» نام نهادند، مستقیما از دریافتهای متضاد از گذشته بهطور اعم و میراث انقلابی فرانسه بهطور اخص نشئت میگرفت. چپ و راست واژههایی بودند که استفاده و کاربرد آنها به وضعیت ایدئولوژیکی محافل انقلابی بازمیگشت. اختلافات بین این دو خانواده حول تأویلهای متفاوت از درسهایی که باید از انقلاب گرفته میشد و میزان اشتیاق هرکس - له یا علیه آن - دور میزد. مناقشه میان سوسیالیستها و کمونیستها در فرانسه نیز به دعویهای انحصاری هر دو گروه بر میراث و کسوت تکالیف «ناتمام» انقلاب بورژوایی مربوط میشد. ازاینرو عجیب نبود که یکی از پیرنگهای انگشتشماری که اهالی «انقلاب ملی» پتن میتوانستند از آغاز روی آن توافق کنند، تمایل آنها به نابودی انقلاب و مردهریگ آن بود. ناتوانی فرانسویها در ایجاد یک نظام حکومت پارلمانی یا ریاستجمهوری به ماهیت جامعه فرانسه که در قسمت عمده این دوره با ثبات محافظهکارانه و انزواطلبانه آن باز شناخته میشد چندان ارتباطی نداشت. آنچه بیثبات بود اجماع بر سر چگونگی حکومت بر این جامعه بود آنهم در نتیجه بیاعتباری پیدرپی الگوی حکومتی متفاوت و اَشکال قدرت سیاسی بین سال 1789 و ظهور جمهوری سوم در یک قرن بعد. کتاب «بار مسئولیت»که به قلم جامعهشناس، مورخ و محقق آمریکایی تونی جات نوشته شده است، زندگی و تفکرات سه متفکر مشهور قرن بیستم فرانسه یعنی لئون بلوم، آلبر کامو و رمون آرون را در فضای جدلهای نظری بیپایان دوسوم اول قرن بیستم بررسی میکند. لئون بلوم سیاستمدار فرانسوی بود که بر پایه گسترش نظریه سوسیالیستی اولین دولت خود را تشکیل داد و قوانین جدید را در اصلاح وضع کارگران تصویب کرد. این دولتمرد فرانسوی در پی مذاکره و صلح با هیتلر بود که دستگیر شد و تا آخر عمر به زندان افتاد. آلبر کامو، نویسنده، فیلسوف و روزنامهنگار فرانسوی، به گفته بسیاری از منتقدان «صدای مشکلات وجدان بشر در قرن حاضر» است و برای آثارش موفق به کسب جایزه نوبل شد. رومن آرون نیز جامعهشناس و فیلسوف فرانسوی بیش از هر چیز بهخاطر مخالفت با مارکسیسم، خشونت و جنگ مورد توجه قرار گرفت. کتاب شامل سه مقاله درباره این سه روشنفکر قرن بیستم فرانسه و تعهد و مسئولیت سیاسی و اخلاقی آنها در دورانی بحرانی است که نویسنده «مسئولیتگریزی» را ویژگی اصلی آن میداند. این سه مقاله عبارتاند از: پیامبر مطرود (لئون بلوم و بهای سازشکاری)، معلم اخلاق ناراضی (آلبر کامو و مصایب تزلزل)، و خودی حاشیهنشین (رمون آرون و جدلهای منطقی). نویسنده در کتاب بر این است که ماهیت متضاد و سردرگم روابطی را روشن کند که بلوم، آرون و کامو با فرانسه زمانه خویش حفظ کردند. از نظر نویسنده آنچه این سه نفر را جذاب میکند، صفت مشترک شهامت روحی آنها، تمایل به موضعگیری نه در برابر مخالفان سیاسی یا فکری - بهکرات همه چنین میکردند - بلکه علیه طرف «خودی» بود. آنها بهای این موضعگیری را با انزوا، کاهش نفوذ (دستکم در بیشتر طول حیات خویش) و افول اشتهار ملی پرداختند؛ اما دلیل دیگری - و از منظر تاریخ فرانسه - قانعکنندهتری برای بذل توجه به این سه نفر وجود دارد. جریان خاصی که آنها علیه آن شنا کردند، جریانی که مترصد تغییر یا دستکم بهچالشکشیدن آن بودند، مسئولیتگریزی بود: گرایش موجود در حوزههای مختلف حیات اجتماعی برای نادیدهگرفتن یا دستکشیدن از مسئولیت فکری، اخلاقی یا سیاسی. نقطه اشتراک دیگر این سه نفر کمونیستستیزی آنها و موضعگیری علیه اتحاد جماهیر شوری از یکسو و نغلتیدن به سمت راست افراطی از سوی دیگر در بین سالهای دو جنگ بود. به عقیده نویسنده، هر سه آنها نقش مهمی در فرانسه دوران حیات خویش ایفا کردند؛ اما نسبت به همدورهایهای خویش زندگی انزواطلبانه ناخوشایندی را گذراندند: «هر سه آنها در بیشتر دوران بلوغ فکری خویش مورد نفرت، سوءظن، تحقیر یا کینه بسیاری از همتایان و همدورههای خویش بودند؛ لئون بلوم و رمون آرون به دلایل کاملا متفاوت تنها در پایان عمر طولانی خویش توانستند در مأوای احترام، تحسین و در بعضی محافل تملق تقریبا همگانی آرام بگیرند. کامو که از این هر سه پس از سیوپنج سالگی برخوردار شده بود، دوازده سال بعد چون شخصی نگران و بسیار منفور درگذشت و سی سال طول کشید تا از او اعاده حیثیت شود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.