منفعت در جامعه بازاري
آلبرت هیرشمن (1915-2012) اقتصاددان آلمانیتبار شناختهشده در حوزه اقتصاد توسعه است. هیرشمن در آثار خود از حوزه مطالعات اقتصادی فراتر رفت و به عرصههای گوناگونی از علوم اجتماعی و روانشناسي رفتاري و ارتباط آنها با علم اقتصاد نيز پرداخت. او عمده شهرتش را مدیون کتاب «خروج، اعتراض و وفاداری» است که در سال ۱۹۷۰ منتشر شد. در 1977 کتاب «هواهای نفسانی و منافع: استدلالهای سیاسی به طرفداری از سرمایهداری پیش از اوجگیری» را منتشر کرد. پيش از اين كتابهاي «خروج، اعتراض و وفاداری»، «هواهاي نفساني و منافع»، «خطابه ارتجاع»، «دگردیسی مشغولیتها» و «گذر از مرزها» از هيرشمن به قلم محمد مالجو به فارسي ترجمه شده است. اخيرا نيز محمدرضا فرهادیپوركتاب «جامعه بازار؛ تفاسير رقيب» را از اين اقتصاددان به فارسي ترجمه كرده است. پس از مرگ هیرشمن کتابی با عنوان «نوشتههای اساسی هیرشمن» توسط جرمی آدلمن دوست و همکار او در موسسه تحقیقاتی پرینستون منتشر شد. چهار مقاله انتخابی در کتاب حاضر بخش دوم کتاب مذكورند. هيرشمن در اين مجموعه مقالات ضمن كنكاش در مفهوم منفعت به بررسي تفاسير رقيب و بعضا متضاد از جامعه بازاري ميپردازد و نشان ميدهد يك قاعده مشخص براي داشتن يك جامعه بازار و سرمايهداري خوب و خوشبختي انسان وجود ندارد و وابستگي به مسير و تغييرات نهادي مثل داشتن گذشته فئودالي يا نداشتن آن از رهگذر عناصر مختلف ميتواند جوامع بازاري متفاوتي را با سرانجام خوب يا بد رقم زند. مقاله اول از کتاب حاضر «مفهوم منفعت؛ از حسن تعبیر تا همانگویی» نام دارد. در دهه ۱۹۸۰ مفهوم «منفعت شخصی» در میان اقتصاددانان راست و چپ بهشدت مورد مناقشه بود. منفعت و تعاريف و تفاسير آن و سير تطور تاريخي و دگرديسيهايي كه از سر گذرانده نقشي كليدي در درك بسياري از نظامها و دستگاههاي فكري و ايدئولوژيك دارد. این مفهوم در دورهای بار منفي داشت و پس از آن با وجه مثبتي كه آدام اسميت به عنوان چهره برجسته يك جريان فكري به آن داد چنان در جامعه بازار جا افتاد كه ظاهرا ذرهاي تشكيك در برداشتهاي متفاوت از آن ديگر جايز نبود. هيرشمن در مقاله اول كتاب كه از مهمترين مقالات حيات فكري اوست به واکاوی دگردیسی مفهوم «منفعت» از سدههای شانزدهم تا سده بیستم و سیر دگرگونی معنایی آن از منظر اندیشه اقتصاد سیاسی میپردازد. مواضع راستگرايانه با استفاده از این مفهوم از آزادی عمل افراد در قبال مداخله دولتها دفاع میکردند و در مقابل منتقدان، به جای اهمیت به منفعت شخصی، هدف اجتماعی را تحسین میکردند. هدف هیرشمن در این مقاله نشاندادن این موضوع است که مفهوم «منفعت» نهتنها با مفهوم «خود» بلکه با نفس ایده «قدرت سیاسی» مرتبط است. او نشان میدهد که رفاه فردی و کشورداری از ابتدای کار درهمتنیده بودند. تفکیک میان انگیزههای خودخواهانه از کنشهای نوعدوستانه مفهوم «منفعت» را از قدرت تحلیلی عظیم آن تهی ساخت. منفعت شخصی مفهومی است که تعاریف متعدد و متنوعی از آن ارائه شده است. به گفته جرمی ادلمن همکار تحقیقاتی هیرشمن و نویسنده کتاب «فیلسوفی جهانی: اودیسه آلبرت هیرشمن» که در ابتدای هر مقاله این کتاب معرفی مختصری از آن مقاله ارائه داده است: «در مباحثات عمومی معدود کلماتی بار معناییشان بیش از منفعت شخصی بوده است.» هیرشمن در مقاله خود به دوگانه نفع شخصی/ هدف اجتماعی پرداخته است و نسبت میان منفعت با کشورداری را بررسی کرده است. تاکید راستگرایان بر منفعت شخصی و تاکید چپگرایان بر هدف اجتماعی بوده است. تلاش هیرشمن ارائه سنتزی از این دو است. مقاله دوم كتاب «تفاسیر رقیب از جامعه بازار» مقاله مهم دیگری از هیرشمن است که اوایل دهه 1980 نوشته است. او در اين مقاله در جستوجوي روشهای چندگانهای بود که اقتصاددانان درباره سرمایهداری میاندیشیدند و ازاینرو در دهه 1970 طیف روشهای ممکنی را روشن کرد که ممکن بود یک نفر در قالب آنها درباره بازارها و مالکیت بیندیشد که درست به منزله نوع مشخصی از راستآیینی مرتبط با «بازارهای آزاد» قوت گرفته بود. او در این مقاله مفصل چهار تز را در باب جامعه بازار سرمایهداری مطرح میکند: تز «تجارت نرمخو»، تز «خودویرانگری»، تز «قیود فئودالی» و تز «استثنابودگی آمریکا و نداشتن گذشته فئودالی». هیرشمن تفاسیر رقیب از جامعه بازار را از سده شانزدهم تا دهه 1980 در اندیشه اندیشمندان اقتصادی و سیاسی و جامعهشناسی ردیابی میکند و نشان میدهد که نقاط ضعف و قوت هریک از این تفسیرها چیست. او در این مقاله به تبیین طیف روشهای ممکنی پرداخت که میتوان در قالب آنها در خصوص بازارها و مالکیت اندیشید. این مقاله برای هیرشمن مجالی بود تا استدلالهای کتاب «هواهای نفسانی و منافع؛ استدلالهای سیاسی به طرفداری از سرمایهداری پیش از اوجگیری» را بهنحو مؤثری در مباحثات دوران آغاز نوليبراليسم و سياستهاي بازاري ریگان و تاچر به کار گیرد. سومین مقاله با عنوان «علیه خست؛ سه روش آسان پیچیدهسازی بعضی مقولات گفتمان اقتصادی»، سنگ بنای مهمی در چرخش اخیر اقتصاد رفتاری و مقالهای پیشگام در این حوزه است. ایده اصلی هیرشمن در این مقاله این است که رویکرد اقتصادی روایتی بهشدت سادهلوحانه حتی در خصوص فرایندهای اقتصادی بنیادین مثل تولید و مصرف به دست میدهد. دستکشیدن از این سادهسازیهای افراطی به اقتصاددانان اجازه میدهد بتوانند به وجود دیگر مضامین قدغنشده برای تحلیل اقتصادی یعنی عشق، طمع و حسادت نیز اقرار کنند. از این لحاظ هیرشمن در این مقاله اهمیت پلزدن بین گسست هیجانات و رفتار را پیشبینی کرد که دستاورد مهمی در حوزه اقتصاد رفتاری بود. او معتقد است اگر قرار باشد علم اقتصاد بسط یابد، به واژگان یا گفتمان پیچیدهتری نیاز دارد. آخرین مقاله از این مجموعه «سه استفاده از اقتصاد سیاسی در تحلیل اتحاد اروپایی» نام دارد. هیرشمن در این مقاله در فضای پس از جنگ جهانی دوم به طرح موضوعات ظاهرا فراموششده بحرانهای دولت رفاه پرداخته است. موضوعاتی که سالها پیش از آن در کتاب قدرت ملی و ساختار تجارت خارجی در مورد آنها بحث کرده و مجددا مورد اقبال اقتصادسیاسیدانان بینالمللی قرار گرفته بود. دریافت درسهایی از توسعه و بینشهایی از سوی سهگانه «خروج و اعتراض و وفاداری» به هیرشمن کمک کرد تا در این مقاله برای تفکر در مورد حاکمیتی بالاتر و فراتر از دولت ملی، چارچوب جدیدی برپا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.