|

«ظهور یک اختلاف»

علیرضا قندریز . تحلیلگر روابط بین‌الملل

نویسنده این نوشتار، سال گذشته در مقالات چاپ‌شده‌ای به عناوین «شکاف در یک اتحاد» و «الازهر در میانه میدان قدرت» به تفاوت اهداف و تناظر منافع بین امارات و عربستان در یمن پرداخته بود. اکنون اختلاف بین نیروهای یمنی نزدیک به امارات (جنوبی‌ها) و نیروهای دولتی منصور هادی با شدیدترین شکل موجود علنی شده است! امروز اهداف «امارات» در جنگ یمن به شکلی مشخص حاصل آمده است؛ موفقیتی برای بن‌زاید که خنجر تدبیر و سیاستش را بر پشت بن‌سلمان مغرور و جوان فرو کرد! تجزیه‌طلبان جنوب یمن (مورد حمایت ابوظبی) قصر معاشیق، مقر دولت مورد حمایت سعودی را تسخیر کرده‌اند. بسیاری از نیروهای دولتی یا تسلیم یا به تجزیه‌طلبان پیوسته‌اند. امارات اکنون در آستانه تجزیه یمن به شکل کم‌نظیری -در ورای ظرفیت‌های طبیعی ژئوپلیتیک خود- به نقطه سیادت ژئواستراتژیک و شبه‌هژمونیک در استیلا بر بنادر حوزه دریای سرخ نزدیک شده است. شاید بتوان الگوی توسعه اقتدار و سلطه دریایی امارات متحده عربی را در مقیاس تاریخی با امپراتوری‌های دریایی - تجاری اروپایی مانند پرتغال قرن ۱۵ میلادی مقایسه کرد؛ سرزمینی کوچک با ثروتی افسانه‌ای و نیروی دریایی مقتدری که می‌تواند حامی ناوگان عظیم تجاری آن باشد.تحقق افسانه دستیابی به هژمونی در جهان عرب برای سعودی، امروز دست‌نیافتنی‌تر از هر زمان شده، آرزوهای آشفته و افسارگسیخته شاهزاده جوان به مانعی ستبر از برنامه‌ریزی استراتژیک و حساب‌شده اماراتی برخورد کرده است؛ این بازی برای امارات یک بازی دو سر برد یا به قول عرب‌ها ‏«احدى الحُسنيين» است! ابوظبی برای دهه‌ها (از زمان اتحاد مجدد یمن) حامی رهبران درمانده جنوب بوده است. امارات همواره استان‌های جنوبی و شرقی یمن را مجالی برای تقویت مشی مذهبی ضد وهابیت سعودی دانسته و در تلاش برای تقویت بازوهای خود در این استان‌ها کوشیده و در این راه از روابط مستحکم خود با صوفی‌های حضر موت بهره‌ها برده ‌‎و برای اعزام شیوخ این مناطق به الازهر تسهیلاتی ارائه کرده و هم‌زمان برخلاف سیاست سعودی با اخوان و القاعده یمن درگیر بوده است؛ بخشی از یمن (اهالی جنوب) همواره امارات را مأمن و یگانه پناه هویت خود یافته‌اند.

اکنون اگر جنوبی‌ها در این مقطع به استقلال برسند، نخستین دولت «کاملا وابسته به ابوظبی» در سرتاسر جهان عرب و منطقه تأسیس خواهد شد که دستاوردی بنیادین برای تحکیم نفوذ ابوظبی در جهان عرب خواهد بود. ‏با توجه به وجود حوثی‌ها به‌عنوان دشمن مشترک، بسیار نابخردانه است که در این مقطع عربستان به یک درگیری داخلی در جبهه متحد خود دست بزند؛ ولی حتی اگر هم سعودی با سرکوب خشن و خونین این نیروها را سرکوب کند و جنوب به استقلال نرسد، جنوبی‌ها بار دیگر می‌بینند که تمام جهان پشت آنها را خالی کرده و فقط ابوظبی حامی آنهاست. آرمان استقلال، همواره بزرگ‌ترین سرمایه اجتماعی و عامل انگیزش برای تبدیل آنها به نیروهای «نیابتی» انحصاری امارات در معادلات منطقه خواهد شد. در کوتاه‌مدت احتمالا اماراتی‌ها با عقب‌نشینی مختصر، خشم افسار‌گسیخته سعودی را کنترل خواهند کرد و با تأنی به تحکیم موقعیت خود خواهند پرداخت. به‌هرحال الگوی موفق ایران در استفاده از نیروهای نیابتی و حضور هویتی در عمق استراتژیک برای ابوظبی سرمشق مهمی بوده است. این موضوع یکی از محور‌های رقابت منطقه‌ای برای سال‌های ‌پیش‌رو خواهد بود. ابوظبی تلاش موفقی را از مدت‌ها قبل برای برساختن هویت طریقت احمدیه بدویه در برابر هویت وهابی سعودی و قطری و پر‌رنگ‌کردن -دوباره- نماد الازهر در برابر مدینه و مدرسه آل محمود دوحه، آغاز کرده بود که امروز میوه‌هایش به ثمر نشسته است. اکنون روشن است که به لحاظ تحولات ژئواستراتژیک، عمده کشورهای عربی شورای همکاری خلیج فارس، اعم از عربستان، قطر و امارات از آستانه بازنگری دکترین امنیت ملی خود گذشته‌اند و وارد دوران جدیدی شده‌اند؛ دورانی که شاید مشخصه پر‌رنگ آن رقابت برای در‌دست‌گرفتن نوعی از رهبری بر محور پان‌عربیسم در جهان عرب از سویی و نفوذ به کشورهای اسلامی با تکیه بر محورهای نوینی از هویت مسلمانی از سوی دیگر باشد. به گمانم؛ درک این موضوع از سوی استراتژیست‌های ایرانی، برای طراحی یک سیاست منطقه‌ای متعادل، اساسی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.