به بهانه عزاداري ایام محرم
مناسبخوانی مذهبی
حميد فريد
یکی از ارکان ادای موسیقی ایرانی «مناسبخوانی» است. آشنایی با اشعار تعلیمی و ردیف آوازی از جمله اصول ابتدایی آن است. قدما اعتقاد داشتند یک خواننده خوب باید مناسبخوان خوبی هم باشد؛ یعنی آشنایی با زمان مناسب برای هر دستگاه و خواندن آواز را بداند؛ برای مثال اینگونه نقل شده است؛ آواز دشتی برای غروب و عصر، سهگاه قبل از طلوع آفتاب و چهارگاه به هنگام طلوع آفتاب مناسب است. در روزگار کنونی و با وجود همه مشکلات روزمره که با آن درگیر هستیم، دیگر زمانی نیست که یک خواننده یا موسیقیدان بر این سبیل حرکت کند. چه بسیار کنسرتها و اجراهایی که در ساعات پایانی یک روز و در دستگاه چهارگاه اجرا شدهاند. شاید دوباره باید معنی مناسبخوانی را نیز بهروز کرد و به آن بیشتر از پیش و با توجه به مکان و موقعیت توجه کرد. آیینهایی همواره با فرهنگ جوامع هماهنگ بودهاند، این آیینها و هنرهای مربوط به آن از جمله هنر موسیقی، در دورههای مختلف دچار تغییروتحولاتی شد که نیازمند مطالعات فرهنگی و تاریخی در این زمینه هستند. برخلاف برخی ديدگاهها هنر طی ساليان و از روزگاران قدیم رابطه خوبي با مذهب داشته است، چراكه بيانكننده باورها، خواستها و حالات روحي و برانگيزاننده احساسات انسانها بوده و ازاينرو نباید آن دو را از يكديگر دانست. حجاریها، نقوش برجسته، آثار گلي و متون ايلامي جملگی حاكی از اين است كه موسيقي بهخصوص در مراسم مذهبي و اهداي قرباني از روزگار باستان مرسوم و مورد توجه بوده است. اما گذشته از همه این تحولات، موسیقی مذهبی اهمیت زیادی در زندگی بسیاری از جوامع داشته و در انواع مناسبتهای مختلف این موسیقی به طور طبیعی شکل گرفته است. در جامعه ما نیز خیلی کارها بر اساس باور مردم صورت میگیرد و باور مردم نیز قوانین خاصی را به دنبال خواهد داشت. حال از آنجا که موسیقی با ذائقه مردم سروکار دارد، باید توجه داشته باشیم چه نوع موسیقی و چه کاربردی در چه ایامی استفاده شود؛ مثلا در ماه مبارک رمضان موسیقی «سحرخوانی» و برای ورود به ماه محرم و صفر نوعی موسیقی به نام «پیشخوانی» و «پیشواز» وجود داشته است. جای آن است به نکتهای اشاره کرد؛ مهمترين تأثير اسلام بر موسيقي را باید افزودهشدن ماهيت ماوراءالطبيعه و روحاني به آن دانست و ازاینروست که موسيقي ايراني سبب اعتلاي روح و پرواز به بالا ميشود. ایام محرم است و عزاداری برای سید و سالار شهیدان همیشه از دیرباز با فرهنگ اسلامی ما ایرانیان همراهی و همخوانی داشته و تأثیر آن بر روزگارمان را نمیتوان نادیده گرفت. حسینبنعلی(ع) خود نوایی جاری به طول کل تاریخ است. در ادوار گذشته و به زعم بسیاری از اهالی هنر در چند سده اخیر که موسیقی با تحریمها مواجه بوده، راز ماندگاری موسیقی ایرانی را تعزیه میدانند. استاد ابوالحسن صبا در نوشتهای آورده است که «تاکنون تعزیه از موسیقی ایرانی حفاظت کرده است، اما از این بهبعد نمیدانم با کمرنگشدن تعزیه چه کسی میخواهد از موسیقی ایرانی حفاظت کند». راستش را بخواهید دیگر نمیتوان در موسیقی آیینی و مذهبی ما نقشی از مناسبخوانی را دید. انتشار چند آلبوم موسیقی که بیشتر نقش پژوهشی دارند بهقدری در این حوزه کمرنگ هستند که شاید حتی دیده نمیشوند. بیایید بیشتر دقت کنیم و گوش دهیم؛ موسیقی مذهبی و آیینی ما همینهایی است که درحالحاضر از پخش ماشینها و در مراسمهای عزاداریها استفاده میشود. جعل اشعار و دستبردن در سرودههاي قديمي، كپيبرداري از ملودي موسيقيهاي آشنا و پاپ، تندكردن ريتم موسيقي و بهرهگيري از اشعار نهچندان موجه نتيجه ورود برخي نوحهخوانان بيگانه با آواز و حوزه مداحي است كه لطمات بسياري به اين حوزه وارد كرده. در اين راه گاهي مشاهده شده است مداح از الفاظي كه شايسته مقام والاي امامان نيست استفاده ميكند. با اين تفاسير آنچه امروزه از آن بهعنوان موسيقي مذهبي ياد ميشود و در اختيار عزاداران و مخاطبان قرار ميگيرد، تفاوت عمدهاي با نمونههاي ارائهشده در سالهاي قبل دارد. چون ممیزی خاصی بر آثار ارائهشده برخی مداحان نیست، هر آهنگ و هر شعری را حتی به نام بزرگان مقدسی مانند حضرت زینب(س) و حضرت امام حسین(ع) میخوانند و اجرا میکنند. این نوع موسیقی نهتنها شأن آنها را رعایت نمیکند که مردم را هم از این آیینهای مذهبی گریزان میکند. هرچند در برخی نواحی آداب و رسوم و هنجارهای سنتی کاملا از بین نرفته است و نقش کمرنگ نوحهخوانی را که الهام از ردیف و موسیقی فولکلوریک دارد میتوان شنید. چیزی که مسلم است دیگر از اجراهای مذهبی یا متناسب با ایام عزاداری تعریفی درست در دست نیست. تعزيه، نوحه، مداحي و روضه را ميتوان از برخي شعبات موسيقي مذهبي دانست كه فعالان اين حوزه با توجه به جغرافياي بومي خود باید بکوشند تا آوايي ماندگار را خلق كرده و در اختیار اهلش قرار دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.