نقدی بر فیلم «سرکوب»، به کارگردانی رضا گوران
لرزان و معلق
علیرضا مجمع : هر اثری برای خلقشدن نیاز به بهانه و هر خالقی هم برای خلق اثرش به بهانه نیاز دارد. وقتی هم اثری خلق میشود، در نهایت به این سؤال مخاطب و از آن مهمتر به خالق اثر باید پاسخ دهد که چرا این اثر ساخته شده است؟ منطقی این است که یک اثر- و در اینجا فیلم- یا باید شخصیت جذاب داشته باشد، یا فرم جذاب یا نگاه منحصربهفرد یا اصلا- با اینکه مطلقا به حرف و مضمون و پیام در یک فیلم سینمایی اعتقاد ندارم- پیام و شعار خوب و انسانی. ولی وقتی هیچکدام از این مؤلفهها در یک فیلم موجود نیست، اصلا چرا باید ساخته شود؟ خب فیلمساز میتواند بگوید من کارم سرگرمکردن تماشاگر است. فیلم میسازم برای اینکه تماشاگر را سرگرم کنم و فیلم من این وجه سینما را با خود دارد. این هم دلیلی است؛ اتفاقا دلیلی بسیار موجه و یکی از دغدغههای نویسنده این یادداشت در همه این سالها جاانداختن همین مسئله بسیار مهم در سینما بوده که یک فیلم باید- تأکیدی بخوانید- سرگرم کند. اگر چنین نکند، همهچیزش را به تماشاگر باخته است. مضمون مطلقا در یک اثر سینمایی تعیینکننده بودن یا نبودن اثر نیست. این فرم است که میگوید اثری میماند یا برای همیشه از ذهن تماشاگر پاک میشود. این مقدمه کوتاه را نوشتم که به صراحت این پرسش مهم را از فیلمساز تازهکار سینمای ایران بپرسم که فیلم «سرکوب» برای چه ساخته شده است؟! رضا گوران، کارگردان تئاتر شناختهشدهای است. سالها تئاتر کار کرده است و بین تئاتریها شأن و شخصیت مثبتی دارد. برای همین هم بازیگران فیلمش را بیشتر از بین بازیگران تئاتر انتخاب کرده است، اما مشکل جایی آغاز میشود که نگاه فرمالیستی مغرورانه بیعقبه جهانبینی را میخواهیم به فیلمی وارد کنیم که اصلا دلیلی برای ساختنش وجود ندارد. فیلم درگیر یک الاکلنگ فرمی است که گوران سعی میکند با دوربین آن را دربیاورد. دوربین گوران بیربطِ معلق است. از همان پلان اول فیلم بعد از مونولوگ مادر، این معلقبودن توی صورت تماشاگر کوبیده میشود! تا آخر هم نمیفهمیم چرا دوربین که مثلا خواسته روی دست حرکت الاکلنگیاش را به رخ تماشاگر بکشد، بهجای اداواطوارهای فیلمسازهای تازهبهدورانرسیده- که برای اینکه میزانسن نمیدانند، دوربینشان را روی دست میبرند تا احیانا حرکتی را از دست ندهند- اینجا با حرکت معلق همان کار را میکند؟ گوران که اهل تئاتر است باید بداند که میزانسن، این معلقبودنی نیست که در «سرکوب» دارد با دوربینش اجرا میکند. دوربین را معلق میکنی که چه چیزی را برسانی؟ دنیای آشفته کاراکترهایت را؟ متأسفم، اصلا ساخته نمیشود! دنیای کاراکتر را باید خود کاراکتر بسازد، نه معلقبودن دوربین. باید من ببینم هر کسی در جای خودش چهکاره است. اینجا با یک مادر و سه دختر و یک پیشخدمت طرفیم که هیچ دنیایی ندارند. در سطح میروند و تمام میشوند. هیچ عمقی در ذهن تماشاگر نمیسازند. پیشخدمت که اساسا تعریف نمیشود. او کیست؟ چرا زن پرویز شده؟ احتمالا برای اینکه پرویز از بچهاش حمایت کند؟ یعنی زن در پی پناهی است و به پرویز پناه آورده که حمایتش را داشته باشد؟ اینها فرامتنی است. در متن فیلم چیزی از این زن بهجز یک دیالوگ تلفنی با بچهاش نمیبینیم و باید حدس بزنیم که پیشخدمت که میگوید زن صیغهای پرویز است به چه دلیلی زنش شده. وضعیت دخترها از پیشخدمت بدتر است. دختر کوچک؛ پروانه یک طرف سرش را با شماره 4 تراشیده است و ما باید از همین ظاهر بفهمیم او دختر متفاوت خانواده است که مثل بقیه با پرویز دشمن است. دلیل دشمنیاش احتمالا رفتار پرویز در سالهایی است که دخترها در خانه او زندگی کردهاند. پروانه هیچ چیزی از خودش به ما نمیدهد؛ هیچ تعریفی که ما سعی کنیم او را بشناسیم. خواهرش، پریسا که احتمالا از بقیه بیشتر با خانواده بوده وضعش مثل خواهرش است، او یک بچه هم دارد که مادر میگوید أُتیسمی است و وقتی ما او را میبینیم از اُتیسمش فقط خیسکردنش را میبینیم. رفتار پریسا با مادرش هم که شاهکار است. به مادر آلزایمریاش برای اینکه غذا از دهنش میریزد توهین میکند. حتی تا این حد نمیفهمد که مادرش مریض است. اساسا کارگردانی که درگیر فرم معلق دوربینش است نمیرسد به اینکه شخصیتهایش را برای ما تعریف کند. از این مهمتر قصه فیلم را در دو خط تعریف کنید. قصه فیلم چیست؟ قصه خانواده مضمحلی که پدرشان سه روز است گم شده و خواهرها نمیخواهند حتی بدانند پدرشان کجاست؟ این چه جذابیتی برای ما دارد؟ فیلمساز میخواهد از دل این خانواده برسد به این مضمون که پایههای جامعه سست است؟ خب شکل بهترش را که در فیلمهای دیگر دیدهایم. چرا باید برویم پول بدهیم و این قصه عقبمانده را در سینما نگاه کنیم؟ نه، به سراغ مدیوم نامردی آمده است رضا گوران. سینما لو میدهد. اگر نمیداند، بداند که فیلمش غروری را که او بر سر فرم دارد لو میدهد. فرمی که آگاهی پشتش نیست، نابلد است. اساسا وقتی در اولین فیلم دوربین را میبری روی دست یعنی بلد نیستی میزانسن بدهی. بلد نیستی فضا ایجاد کنی. میترسی که زاویهای از دستت در برود، برای همین دوربینت را معلق میکنی که تکانهای کمتری داشته باشد و این را میگویی فرم. معنیاش میکنی به ناپایداربودن بنیان این خانواده! هیچ نگاه فرمی در پشت سرکوب نیست، بنابراین از دل هیچ، هیچ بیرون میآید. وقتی فرمی نداریم مضمونی هم قاعدتا نمیتوانیم انتظار داشته باشیم. از دل این بیچیزی، فکر کنید در پایان فیلم فضا سوررئال بشود و باران از آسمان - کدام آسمان؟ مگر سقف خانه سوراخ است؟! - در خانه بیآدم بیاید. این آخری تیر خلاص بود به فیلم بیفرم الکن. رضا گوران در اولین فیلمش بهجای اینکه یک قصه ساده را بیادا و ساده تصویر کند و قصه تعریف کند و خودش را ثابت کند- به ما و تماشاگر- آمده فضایی تصویر کرده که نه چیزی گیر خودش آمده نه تماشاگرش. اگر در این سهسالی که صرف این فیلم کرد، چند تئاتر کار کرده بود، عزت و اعتبارش را در مدیومی که بلد است بالاتر برده بود. واقعا ما چرا اصرار داریم در کاری ورود کنیم که ابزارش را در اختیار نداریم و آن را بلد نیستیم؟ کار کوچکی که بلد هستی خیلی شرافتمندانهتر از کار بزرگی است که هیچ از آن نمیدانی. در هالیوود کسی را سراغ دارم که 40 سال است فقط دارد برای مدیر فیلمبرداری فوکوس میکشد؛ کار کوچکی که درست انجام میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.