|

ایران؛ بهشت گمشده

عرفان خسروی. ديرينه‌شناس

مدت‌ها بود که می‌دانستیم باید دنبال نئاندرتال‌ها در ایران باشیم؛ نئاندرتال‌هایی که پیش‌تر بقایای آنها (به لطف جست‌وجوهای روش‌مند و پرسابقه) در کردستان عراق پیدا شده بود1 و ردی از زیست‌بوم آنها را می‌شد در جاهای دیگر ایران نیز جست‌وجو کرد. مقاله زانولی، بیگلری، مشکور و همکاران ایشان که چند هفته پیش در شماره ۱۳۵

Journal of Human Evolution منتشر شد،2 سرانجام آرزوی دیرینه بسیاری از ما را برآورده کرد و نخستین بقایای قطعی از نئاندرتال‌های ایران گزارش شد. بی‌شک بقایای سنگواره‌ای انسانی و غیرانسانی که انتظار کشف و گزارش آنها را در آینده می‌کشیم، بسیار بیش از این است؛ به‌ویژه از این نظر که گزارش‌هایی متعدد از بقایای سنگواره‌ای در شرق و غرب و شمال ایران وجود دارد؛ گزارش‌هایی از بقایای انسان‌ها و انسان‌ریخت‌ها، از بقایای پستانداران قدیمی و البته دایناسورها و دیگر خزندگان باستانی که مشابه آنها کمتر در ایران یافته شده‌اند. مقایسه‌ای سردستی میان گزارش‌ها و کاوش‌های دیرینه‌شناسی ایران و همسایگانش حکایت از راه نرفته‌ای دارد که تازه نخستین گزهای آن را پیموده‌ایم. برای پیمایش این مسیر عزمی ملی لازم است و همکاری همه متخصصانی که به توسعه دیرینه‌شناسی در ایران امیدوارند. کارهایی که باید انجام شود، بسیار است و به اکتشاف و گزارش نمونه‌های سنگواره محدود نمی‌شود. می‌توان دورنمای این مسیر را در چند گام کلی به این صورت ترسیم کرد: 1- کاوش روش‌مند برای نمونه‌های سنگواره: اغلب مناطقی که احتمال یافته‌شدن انواع خاصی از سنگواره در آنها بالاست، پیش‌تر شناسایی شده‌اند و زمین‌شناسان و دیرینه‌شناسان بسیاری این مناطق را بارها کاوش کرده‌اند؛ اما تجربه نشان می‌دهد تا وقتی به صورت روش‌مند در جست‌وجوی نوع خاصی از سنگواره نباشیم، نمی‌توانیم جز یافته‌های اتفاقی، چیز بیشتری به دست آوریم. جست‌وجوی روش‌مند برای یافتن سنگواره‌های گروهی ویژه و مدنظر باعث می‌شود جزئی‌ترین موارد به چشم آیند؛ از‌این‌رو که سنگواره‌های هر گروه از جانوران ظاهر، ویژگی‌ها و موقعیت متفاوتی دارند و در‌صورتی‌که به این خصوصیات توجه نشود، چیزهای فراوانی نادیده خواهند ماند؛ بنابراین جست‌‌وجوهای آتی باید فراتر از پیمایش‌های زمین‌شناسی صحرایی باشند. 2- همکاری‌های میان‌رشته‌ای: فریدون بیگلری و مرجان مشکور باستان‌شناسانی هستند که در عمل می‌توان آنها را جانورشناس و دیرینه‌شناس نیز نامید. پژوهش‌های ایشان (از‌جمله همین نخستین گزارش رسمی از بقایای نئاندرتال‌های ایران) به معنایی دقیق میان‌رشته‌ای است و البته دانش و تجربه ایشان نیز در حوزه‌های دیرینه‌شناسی، باستان‌جانورشناسی و دیرینه‌انسان‌شناسی، سرآمد است. قطعا همکاری و تعامل دیرینه‌شناسان با متخصصان دیگر حوزه‌های علوم طبیعی از قبیل جانورشناسان و گیاه‌شناسان نیز برای جست‌وجوی روش‌مند گروه‌های خاص مفید خواهد بود. نگارنده همین یادداشت از‌جمله جانورشناسانی است که به اردوگاه دیرینه‌شناسان و زمین‌شناسان مهاجرت ‌کرده و به جای جانوران عهد حاضر، سراغ جانوران منقرض‌شده درون سنگ‌ها می‌گردد؛ اما سؤال اصلی من برای جست‌وجوی دیرینه‌شناسی اندکی با سؤال دوستان زمین‌شناسم تفاوت دارد. زمین‌شناسی برای من شیوه‌ای است برای پاسخ به پرسش‌های جانورشناسی. این همکاری و همراهی در همه سال‌هایی که در دانشگاه مشغول تحصیل در رشته جانورشناسی بودم، ادامه داشت. می‌دانم که علاقه‌مندان بسیاری میان زیست‌شناسان هستند که تمایل دارند مثل من از چنین فرصتی بهره‌مند شوند. توسعه چنین همکاری‌هایی می‌تواند نیروی تازه‌نفس بیشتری را روانه پی‌جویی‌های دیرینه‌شناختی کند. 3- بررسی‌های دیرینه‌بوم‌شناختی و دیرینه‌جغرافی: اکتشاف و شناسایی نمونه‌های سنگواره تنها گام نخست در رشته‌ای از پژوهش‌های دیرینه‌شناختی است. نمونه‌های یافته‌شده می‌توانند حاوی اطلاعاتی باشند که نه‌فقط تصویر دقیقی از گذشته این سرزمین به دست دهند؛ بلکه رشته‌هایی محکم برای پیوند با دیگر اطلاعات دیرینه‌شناسی باشند. کرگدن و اسب‌هایی که ۱۷ سال پیش در نزدیکی ساوه پیدا کردیم و پس از ۱۳ سال جست‌وجو، در شماره ۳ (دوره ۱) مجله کواترنری ایران گزارش کردیم3 شاید مصداق خوبی برای همین موضوع باشد. نخست آنکه دندان‌های اسب (و شاید استخوان‌های کرگدن) در پژوهش‌های بعدی (بسته به اینکه چنین تصمیمی مورد حمایت نهادهای علمی کشور هم باشد) مورد بررسی‌های ایزوتوپی و دیرینه‌مولکولی قرار بگیرند تا هم اطلاعات بیشتری درباره محیط زندگی این جانوران به دست آید، هم اطلاعات ژنتیکی درون آنها استخراج و با جانوران امروزی مقایسه شود. به‌علاوه در همین منطقه ابزارهای سنگی فراوانی (با توجه به نوع و شکل ابزارها، احتمالا از ساخته‌های نئاندرتال‌ها) به دست‌ آمده که احتمالا شکارچیان کرگدن‌ها، اسب‌ها و سایر جانوران باستانی منطقه بوده‌اند. 4- گسترش همکاری‌های بین‌المللی: اغلب پژوهش‌های دیرینه‌شناختی در ایران با همکاری دیرینه‌شناسان خارجی بوده است. دیرینه‌شناسانی که گاهی دانش و گاهی پول ضروری برای انجام پی‌جویی‌های صحرایی و آزمایش‌های گران‌قیمت را به پژوهش‌های ایرانی افزوده‌اند. قطعا ایران بهشت دیرینه‌شناسان است؛ هم از نظر غنای سنگواره‌ای، جانوری و زمین‌شناختی و هم از نظر اینکه سرزمینی بکر و کمتر کاوش‌شده است؛ اما باید دقت کرد که رابطه ما با دیرینه‌شناسان خارجی نباید به صورتی استعماری درآید. همکاری‌ها باید بیشتر جنبه علمی داشته باشند و اگر قرار است دیرینه‌شناسان خارجی به پژوهش‌های ما پول هم تزریق کنند، این نوع همکاری نباید موجب تضییع نام و اعتبار ایران شود. به‌علاوه گسترش همکاری‌ها نباید موجب خروج نمونه‌های منحصربه‌فرد و ارزشمند از کشور شود یا شرایطی به وجود آید که دیرینه‌شناسان خارجی تصمیم بگیرند بدون اطلاع همکاران ایرانی خود، شخصا با دانشجویان ایرانی (که در موضع ضعیف‌تری قرار دارند) یا راهنماهای محلی (که انتفاعی از نتایج علمی کاوش نمی‌برند) به پیمایش صحرایی و اکتشاف و گزارش نمونه‌های سنگواره‌ای ایران اقدام کنند. پي‌نوشت‌ها: 1- پرونده زندگی و انقراض نئاندرتال‌ها را در صص‌. ۸-۹ شماره ۳۴۱۱ «شرق»، پنجشنبه ۵ اردیبهشت ۹۸ ببینید؛ از‌جمله ردپای «نئاندرتال‌های زاگرس‌نشین»؛ گفت‌وگوی محمدحسین کازرون (انسان‌شناس زیستی دانشگاه لندن) با «تیم رینولدز» (دیرینه‌شناس دانشگاه لندن و کاشف نئاندرتال‌های کردستان). 2- https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2019.102643 3-کبریایی‌زاده، میرزایی و خسروی، (۱۳۹۴)؛ فسیل پستانداران کواترنری بالایی در منطقه زاویه، شمال ساوه؛ http://tinyw.in/rrcg

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.