دنیای تازه دوستان قدیمی
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
هر کشف جدیدی در مورد نئاندرتالها من را به وجد میآورد. آنها دوستان قدیمی ما هستند که کمکم دارند دنیای تازهای را پیشروی ما میگشایند. موضوع فقط یک کشف تازه در باستانشناسی دوران پارینهسنگی نیست، بلکه نئاندرتالها بخشی از داستان خود ما را حکایت میکنند؛ داستانی که با هر کشفی جالب و جالبتر میشود. نئاندرتالها چند خصیصه بسیار مهم دارند: آنها برخلاف انسان خردمند در آفریقا بهوجود نیامدهاند، بلکه دانشمندان منشأ آنها را در اروپا میدانند. شناخت گونه هوموساپینس از آنها ناشی از یک زیستگاه احتمالی مشترک نیست، بلکه در سفر دور و دراز هوموساپینس از آفریقا به اکناف جهان، احتمالا برای اولینبار در اروپا با نئاندرتالها برخورد میکنند و این برخورد پایهای برای شناخت آنها از یکدیگر میشود. این برخورد میتوانسته قهرآمیز باشد. در واقع طبیعی است که آنها بر سر زیستگاه و غذا با هم جنگ و نزاع داشته باشند. از سوی دیگر دانشمندان توانستهاند ژنهایی را در گونه هوموساپینس کشف کنند که از نئاندرتالها به ارث رسیده است. ژنهایی که سبب تغییراتی در ما شده و به تکامل ما یاری رساندهاند. دلیل این تبادل ژنی به روابط جنسیای بازمیگردد که بین دو گونه برقرار بوده است. بنابراين آشنایی بین دو گونه میتوانسته بسیار نزدیکتر از یک همزیستی صرف باشد. اگر آنها با هم، همزیستی داشتهاند به آن معناست که دو آگاهی متفاوت در برههای طلايی از زمان دست به دیالوگ با یکدیگر زدهاند. ما هیچ تجربهای از وجود یک آگاهی دیگر در زندگیمان نداریم. آگاهی در دوران ما به گونه ما محدود شده است، اما تصور اینکه یک آگاهی دیگر با فرمتی متفاوت در کنار ما حضور داشته باشد بسیار وجدآور است. همین حالا بحث هوش مصنوعی و اینکه اگر رایانهها واجد آگاهی شوند مهمترین بحث روز محافل علمی دنیاست. ما هنوز نمیدانیم که ارتباط ما با رایانههای آگاه به چه شکلی خواهد بود. تصورات ما از همزیستی دو آگاهی متفاوت در حد داستانهای علمی-تخیلی باقی مانده است. توجه به اینکه در دورهای از زمان یک آگاهی متفاوت در کنار ما میزیسته است، میتواند در تدوین استراتژیهای آینده برای بشر مفید واقع شود. نکته دیگری که تاکنون مورد توجه قرار نگرفته حفظ آگاهی از نئاندرتالها تا هوموساپینس در زیستگاههای مشترک است. نمونه بیستون یکی از بهترین مثالها در این باب است. غار شکارچی یکی از اولین مکانهای دال بر زیست نئاندرتالها در فلات قاره ایران است. در کنار این غار و با طی زمان، مجموعه عظیمی از آثار باستانی مربوط به دورههای مختلف از مادی و هخامنشی گرفته تا آثار دوران صفوی در دامنه این کوه بهوجود آمده که مهمترین آن کتیبه معروف داریوش اول است. آیا قرارگیری این همه آثار آن هم مربوط به دو گونه مختلف صرفا به دلیل ویژگیهای زیستگاه بوده یا نه؛ نوعی تداوم آگاهی نیز در این منطقه وجود داشته است. پاسخ به این سؤال در گرو کشفیات جدید است. یکی از این کشفیات در سایه کارهای قابل تحسین استاد من دکتر فريدون بیگلری، پارینهشناس ایرانی و تیم همکارش به دست آمده است. نتیجه مطالعات آنها در ژورنال تکامل انسان به چاپ رسیده است. در منطقه متعلق به زاگرس که اکنون میدانیم از مناطق اصلی سکونت نئاندرتالها در فلات قاره ایران است غار وزمه به طول تقریبی ۲۷ متر در سال ۱۹۹۹ کشف شد. این غار در چندین نوبت مورد واکاوی قرار گرفت و مجموعهای مهم از جمله بقایای یک دندان نیز در این غار کشف شد. بررسی اخیر و دوباره این دندان توسط تیم مشترک ایرانی- فرانسوی و استفاده از روشهای دقیقتر تصویربرداری نشان داد که این دندان متعلق به یک کودک نئاندرتال شش تا 10 ساله بوده است. این کشف در کنار اکتشافات دیگر نشان میدهد که منطقه زاگرس محلی برای زندگی نئاندرتالها بوده است. کشف چنین نمونههایی مقدمهای برای بررسیهای بینارشتهای خواهد بود. اما میتوان از بررسیهای عادی و معمولیاي که انجام میشود، فراتر رفت. گفته شد که تداوم آگاهی از یک گونه به گونه دیگر میتواند سؤالی بسیار مهم باشد که نهتنها ما را در کشف گذشتهمان یاری میرساند بلکه به اتخاذ رویکردی نوین به اتفاقات آینده نیز یاری میرساند. منطقه زاگرس زیستگاهی بسیار مهم برای گونه هوموساپینس نیز هست. منطقهای که به رشد و تکامل گونه خردمند یاری رسانده است. با کشفیات متناوب متوجه شدهایم که اين منطقه محل زیست انسانهای نئاندرتال نیز بوده است. پس با زیستگاهی روبهرو هستیم که میتواند محلی بالقوه برای بررسی چگونگی انتقال آگاهی محسوب شود. اهمیت این کشف جدید به اینجا ختم نمیشود. دانشمندان توانستهاند تکهای از بدن یک نئاندرتال را پیدا کنند. حالا که تکهای از بدن یعنی همان دندان یک کودک را داریم میتوانیم امیدوار باشیم که دیانای آن نیز استخراج شود. اکنون کشف و رمزگشایی از ذخیره ژنومی نئاندرتالها بسیار بااهمیت تلقی میشود. زیرا میتوانیم به واسطه آن روابط خودمان یعنی گونه هوموساپینس را با این خویشاوندان نزدیک بیابیم؛ بهخصوص اینکه چنین مطالعاتی تاکنون در فلات قاره ایران انجام نشده است. یک مقایسه بین ذخیره ژنوم نئاندرتالهای منطقه زاگرس با ساکنان فعلی این منطقه میتواند داستانهای زیادی را از چگونگی همزیستی بین گونهها به ما بگوید. اما نباید در اینجا متوقف شد. سؤال اصلی این است که آیا نوعی انتقال آگاهی بین این دو گونه وجود داشته است؟ تعامل آگاهی بین دو گونه مختلف چگونه خواهد بود؟ اینها سؤالاتی است که صرفا وقتی میتوان به آنها پاسخ داد که در درجه اول به آنها فکر کرد. حقیقتا امیدوارم همکاریهای بینارشتهای به آن درجه برسد که به جای بررسیهای مرسوم و مکرر باستانشناسی به این سؤالات جدید بپردازد تا پاسخهای جدیدی را در مورد تاریخ گذشته ما بازگو كند. همانطور که گفتم شاید مهمترین چالش پیشروی انسان مقوله هوش مصنوعی و چگونگی استفاده ما از آن و در نهایت تعامل ما با هوش مصنوعی آگاه است. واکاوی یک تجربه قدیمی میتواند به ما در چگونگی تدوین یک رویکرد برای آیندهمان بسیار مفید واقع شود. ما خاطرهای از تجربه تعامل با یک آگاهی متفاوت دیگر نداریم. نمیدانیم وقتی دو آگاهی متفاوت باشند چگونه میتوانند با هم تعامل كنند. این موضوع بهخصوص در مورد هوش مصنوعی که قرابتهای بسیار کمتری نسبت به نئاندرتالها با ما دارند بیشتر و عمیقتر خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.