از امیریه تا لالهزار
ایرج راد
من در خیابان امیریه سابق که الان خیابان ولیعصر است، بالاتر از گمرک امیریه، چهارراه معزالسلطان یک کوچه بود به نام جواهریها که در آن به دنیا آمدم. بههرحال طبق معمول آن روزگار خانههایی بود و من هم خاطراتی پیش از هفتسالگیام که آنجا بودیم، دارم و آن خانه مادربزرگم بود که بعدها پدرم خانهای خرید و از آنجا نقل مکان کردیم. به یاد دارم که آن خانه بزرگ بود و در آن درختهای توت بود و حوضهای بزرگ که پاشویه داشت و 30، 40 تا پله میخورد. پشتبامها هنوز کاهگلی بود و برایمان جذابیت و شیرینی و شیوایی خاص خودش را داشت و ما شبهای تابستان پشهبند میبستیم و روی پشتبامها میخوابیدیم و حتی همانجا شام میخوردیم. ما در آن حوضهای بزرگ بازی و شنا میکردیم و درختهای عظیم توتی بود که میوههای شیرین داشت.اتفاقا همین چند سال پیش بود که رفتم نگاهی به آن منطقه، کوچه و محله بیندازم. باور نمیکنید؛ خودم حیرت کردم که دیگر هیچ چیز مثل گذشته نبود و اسم کوچه هم عوض شده بود. آنجا از یک سو میخورد به گمرک امیریه و از سوی دیگر به خیابان امیریه که دیگر هیچ نشانی از آن روزگاران نبود و یکسری آپارتمانسازی خیلی فشرده و درهم و عجیبوغریب جایگزین آن خانههای بهیادماندنی شده بود. بههرحال آن زیست با آن خانهها، فضا و حالوهوایش برایم جذابیت داشت و من آنها را دوست داشتم و ای کاش اصلا به آنجا نمیرفتم.
من در همان کودکی قشنگ یادم هست، وقتی عروسی گرفته میشد، در حیاط بزرگ روی حوضها چوب و تخته میگذاشتند و همه خانههای همسایهها، همان وضعیت خانه مادربزرگم را داشتند؛ بزرگ بودند و حوض بزرگ هم داشتند. در آن روزها پشتبامها به هم راه داشت و ما از آنها میگذشتیم و برای دیدن مراسم عروسی و نمایشهای سنتی مثل سیاهبازی از بالای پشتبامها به دیدنشان میرفتیم؛ بهویژه برای آن عروسیها که دعوت رسمیای نبود و ما بچهها همینطوری مشتاق به دیدارشان میرفتیم. خاطرم هست که در این عروسیها علاوه بر نمایشهای سنتی و موسیقی یک نوع پیشپردهخوانی هم اجرا میشد که شعرهای خاصی را در همان پیشپردهها میخواندند. آن موقع آقایی باربر که یک کولهپشتی -باربرها همگی این کوله را داشتند- داشت و آواز میخواند. همچنین یک سازمان بختآزمایی بود که بلیت بختآزمایی میفروخت و چهارشنبهها قرعهکشی هم میکردند و این مرد در وصف آن بلیت بختآزمایی شعری میخواند که هنوز در خاطرم هست:زنده باد کولهپشتی/پول در مشتم گذاشتی/زنده باد سازمانه/رفیق بیچارگانه او زمان شعر و آوازخوانی، بازی هم درمیآورد. این پیشپرده در عروسیها اجرا میشد و آن پیشپردهخوانی که از مرحوم عزتالله انتظامی و دیگران به یادها مانده، در تئاترهای آن زمان اجرا میشد و دقیقا نمیدانم کدامیک اول و دوم به وجود آمدهاند؛ اما حتما هر دو اینها بر هم تأثیرگذار بودهاند که یکی در کوچهها و معابر خیابانها و دیگری در سالنهای تئاتر اجرا میشدند.اینها که گفتهام، خاطرات قبل از شش، هفتسالگیام است؛ اما من در لالهزار تحت تأثیر تئاتر آن روزگار قرار گرفتم که علاقهمندیام به تئاتر را ایجاد کرد و در آن دوره، هفتسالگی ما را به تئاتر اصلا راه نمیدادند و بعدها که بزرگتر شدم، با پدرم که خودش علاقهای به تئاتر داشت و حتی دوستان بازیگری هم در لالهزار داشت، ما برای دیدن تئاتر به اتفاق خانواده به آنجا میرفتیم. برای اولین بار تئاتری که دیدم، با بازی وحدت بود و از آن دوران آیین ورود و تئاتردیدن را هنوز هم به یاد دارم. قبل از ورود به سالن سه بار زنگی نواخته میشد، درها باز میشد، بعد تماشاچی خیلی منظم و مرتب وارد سالن میشد و هر کس بنابر شماره صندلیها سر جای خودشان مینشستند. در کنار درهای ورودی که سه، چهار تا هم بود، یک نفر مأمور ایستاده بود که بعد از نشستن همه تماشاگران پردههای قرمز ورودیها را میکشیدند و همه در سکوتی به سر میبردند تا اینکه سه بار زنگ میخورد و پرده کنار میرفت و نمایش شروع میشد. یکی از آن سالنهای نمایش، تئاتر نصر بود که در آنجا دکورهای زیبا و بزرگی ساخته میشد که برای نمایش جاده قدیم سمرقند با بازی نصرتالله وحدت هم آن دکورها بود و کار طراحیاش هم با خاکدان بود. بعدها که برای بازدید تئاتر نصر برای ساختن موزه تئاتر به آنجا میرفتیم تا آن روزها نمیدانستم که خاکدان هم آنجا بوده است و آن دکورها را ساخته است. یادم میآید که آن نمایشها با دکور، نور و بازیهای هیجانانگیزی اجرا میشد و چون تلویزیونی در آن زمان نبود، ما برای نخستینبار در همانجا با تئاتر آشنا شدیم. در دوران کودکی با نمایشهای آیینی و سنتی و کارهای میدانی در محلهها مانند مارگیری، پهلوانبازی و در قهوهخانهها هم خاطرم هست که شاهنامهخوانی و سهرابکشون اجرا میشد؛ اما تئاتر را در لالهزار دیدم و علاقه و اشتیاقی هم در من ایجاد کرد. البته همان سنتیها شروع قضیه بوده و جدیشدنش برای دوره رفتنم به لالهزار است و بعدها گروههای تئاتر از خارج از ایران آمدند و تئاتر وضعیت جدیدتری پیدا کرد. در آن زمان هم تئاترهای لالهزار هنرمندان باارزش و برجستهای داشت که بعدها یک دورهای آتراکسیون جایگزینش شد و بعدها هم اداره تئاتر و دانشکدههای دراماتیک و هنرهای زیبا شکل گرفت و با آمدن کارگردانهایی ایرانی از خارج از کشور مانند اسکوییها، رشیدی و سمندریان که گروههایی شکل گرفت و در ادامه مسیر بهتری برای تئاتر ایجاد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.