نقدی بر نقد «بانی و کلاید» نوشته «پالین کیل»
تعصب: نَفْس یا موضوع
علی فرهمند: میتوان در ابتدا نکتهای را یادآور شد که کیفیت نقد منقد، با فریفتگیاش نسبت به اثر رابطهای است معکوس: هرچه حس درونی منقد رو بزند به شیفتگی، نوشته تحسیننامه است و - احتمالا- انتقادات - خردهگیریهایش- لطفی است برای خالینماندن عریضه. همه ما از این دست نوشتهها داریم؛ نوشتههایی که کارگشا نیست و راه به جایی نمیبرد؛ به اثر ورود پیدا نمیکند و تنها حول اثر میگردد. اغلب این نوشتهها - نویسندهها- مرعوب نکتهای، مؤلفهای، چیزی هستند که در اثر بدیع مینماید. اگر به جستوجو در تاریخ نقد بپردازیم، با آثاری مواجه خواهیم شد که امروز شاید خالی از هرگونه کیفیت بیانی جلوه میکنند، اما در دوران خود - به دلیل تازگی که داشتند - تحسین شدند و این چرخه مرعوبیت منقد - حال آنکه به سختپسندی معروف باشد- نسبت به نوبودن اثر، همواره رواج داشته و نقد خانم «پالین کیل» - بهعنوان منقدی که نظیرش در تاریخ نقدنویسی به علت هوش و سلیقه و ریزبینی یافت نمیشود- بر فیلم بانی و کلاید هم اینگونه است: 1. اگر نقدهای همان دوران را درباره بانی و کلاید بخوانیم؛ از «دیوید ویسلن» و «تام میلن» تا «پالین کیل»، همگی به نکتهای اشاره کرده و فریفتهاش شدهاند که تاریخ سینما به این صراحت به خود ندیده بود: تلفیق موقعیتهای خشونتبار و کمیک. شالوده نقد «کیل» هم همین نکته است، حال آنکه این مؤلفه اساسا درون اثر نیست و به نوعی معرف اثر است. با ورود به اثر میتوان به این نکته پی برد که آیا این تلفیق خوب به بار نشسته و لحن و فضای کلی با این مؤلفه سازگار است (؟) یا خیر! حتی «کیل» به این نکته اشاره میکند که بانی و کلایدِ آرتور پِن -برخلاف سایر فیلمهای اقتباسشده از زندگی «بانی پارکر» و «کلاید بارو» - فیلمی است رئالیستی و متمرکز بر زندگی واقعی دو ضدقهرمان؛ اما چطور به این مهم پی نبرده است که زندگی واقعی و شبهرئالیستی، اساسا با تلفیق موقعیتهای متضاد خشونت و شوخی سازگار نیست و چیزی شبیه به هجو میسازد و تحلیل «کیل» از اسطورهزدایی فیلم «آرتور پِن» بهکل اشتباه؛ زیرا فیلم اسطورهزدا نیست، بلکه ضداسطوره است. اسطورهزدایی، رو به واقعیت دارد، ولی رویکرد ضداسطوره میتواند حتی کمدی جلوه کند. شرط نخست اسطورهزدایی، شخصیتپردازی در دل روزمرگی است؛ اینکه مخاطب با زندگی واقعی ضدقهرمانها مواجه شود این اتفاق در بانی و کلاید افتاده؛ اما افزودن تلفیق هجوگونه شوخی و خشونت رویکردی ضداسطوره است؛ شخصیتها را هجو میکند و نسبت بهشان حسی تمسخرآمیز القا میکند که دیگر بانی و کلاید، آدمهایی عادی و معمولی نیستند، بلکه جنایتکارانی کودن جلوه میکنند. یکی از مثالهایش صحنه مشاجره «بانی» و «کلاید» - پیش از پایان- در ماشین است که «کیل» این صحنه را واقعی میخواند، اما درواقع صحنه رویکرد هجو دارد. «کیل» برگ برنده بانی و کلاید را معمولیبودن «بانی پارکر» و «کلاید بارو» میداند که از اساس غلط است. «بانی» و «کلاید» و سایر اعضای گروه بهخاطر رفتارهایشان از طرف نویسندگان و کارگردان هجو میشوند و این خاصیت رویکرد ضداسطوره است، نه اسطورهزدایی. اشتباه «پالین کیل» (درواقع اشتباه فیلم) شاید در این است که تکلیف فیلم با خودش مشخص نیست. میخواهد به واقعیت زندگی «بانی» و «کلاید» پهلو بزند یا از آنها یک جفت ضدقهرمان خنگ بسازد؟ فیلم هر دو رویکرد را دارد و در جاهایی «بانی» خنگ است و لوس و جای دیگر جانی و جدی. «کلاید» هم گاه کودک مینماید و از طرف سازندگان مسخره میشود و گاهی یک ضدقهرمان که سازندگان برایش احترام قائلند. مشکل این است که موضع فیلم نسبت به شخصیتها نامشخص و منقد در دام بیموضعی فیلمساز - و نویسندههایش- افتاده است. 2. نقد «پالین کیل» - برخلاف اغلب شاهنقدهایش؛ مثلا درباره همشهریکین، آگراندیسمان، صدای ناهنجار قلب، آوای موسیقی و ... نقدی فرممدار نیست؛ رو به فرم ندارد، چون درون اثر نیست. چگونگی اثر هم دغدغهاش نیست؛ در آغاز که کوتاه به معمولیبودن دو جنایتکار معروف میپردازد و بعد به تفصیل در دام مقایسه فیلم «آرتور پن» با دیگر فیلمهایی که بر اساس واقعیت زندگی «بانی پارکر» و «کلاید بارو» ساخته شده - بهخصوص فیلم «فریتز لانگ»- افتاده است. اینکه فیلمی را با همردیفهایش مقایسه کنیم و برتریاش را نسبت به سایر فیلمهایی - عمدتا معمولی- درباره «بانی» و «کلاید» بیابیم، کافی است که اثر را در تاریخ سینما اثری خوب ارزیابی کنیم؟ ضمن اینکه قیاس فیلم اکسپرسیونیستی «تنها یکبار زندگي میکنی» (فریتز لانگ) با بزن و بکوب «بانی و کلاید» مقایسهای است نادرست که تلخی داستان تنها یکبار... متناسب با فضای اکسپرسیونیسم، قطعا نمیتواند وفاداری خود را به داستان واقعی «بانی و کلاید» به اثبات برساند و مسئله فیلم هم واقعگرایی نیست؛ بنابراین نوشته «پالین کیل» نه یک نقد که یادداشتی است درباره «موضوع فیلم» که این موضوع در قیاس با «همموضوعهایش» بهتر تفسیر شده است و البته توضیح «کیل» درباره فرهنگ آمریکایی و نحوه برخورد مخاطبان آمریکایی با بانی و کلاید بسیار آموزنده است؛ اما اینها نقد فیلم نیست و به بهتردیدن فیلم کمک شایانی نمیکند. اصلا اگر نقد «کیل» رو به فرم هم نداشت و نقدی ساختارگرا بود هم میتوانست کارساز باشد؛ لااقل میشد به تناسبنداشتن فضای هجوگونه با رویکرد واقعگرایانه فیلم پی برد یا میشد از طریق نقد ساختارگرا به ضعفهای کارگردانی در نیمه دوم فیلم اشاراتی کرد؛ همانکار عبثی که «کیل» در نقد اِم را به نشانه قتل بگیر ِ«هیچکاک» انجام داد: ساختارگرایی صرف. لااقل در آن نقد -اگر از رویکرد فرمالیستی پیشین «کیل» آگاه نباشیم- موضع «کیل» نسبت به فیلم بسط داده میشود و توضیحش میدهد اما در این یادداشت حتی چنین اتفاقی هم نیفتاده است. 3. نقد «پالین کیل» بر بانی و کلاید نقد ضعیفی است اما مهم: اهمیت نقد «کیل» در این نکته نهفته است که تا چه اندازه میتوان از طریق نقد، فیلمی را بیش از آنچه هست، جلوه داد. «کیل» مینویسد: «باني و كلايد یک فیلم هيجانانگيز آمريكايي است و تماشاگر با دیدنش سرزنده و با نشاط خواهد شد». آیا هیجانانگیزبودن معیاری است برای فیلم خوب بودن؟ و تمام نقد هم متمرکز است بر همین هیجان فیلم و منقّد. اینگونه -و از طریق معیار هیجان- که کیل بیل هم فیلمی شاهکار ارزیابی میشود! این نوشته نشان از هیجان خود منقّد دارد، درحالی كه تصور میکنم نقد خوب و کارگشا، نقدی است که خالی از هیجان و شور نویسندهاش باشد. در این صورت است که میتواند به اثر ورود پیدا کند. جالب است بدانید که دفاع پرشور «پالین کیل» -منقّد نیویورکر- از بانی و کلاید، باعث شهرت «کیل» و پایانگرفتن کار منقّد قبلی نیویورکر، «بازلی کراوتر» شد: این شور و حال موجب افراط میشود، برای اثر خطرناک است و البته خطرناکتر برای مؤثران: دستبهقلمها و پشتِ دوربینها. حال آنکه تفریط در انتقاد همانقدر خطرناک که افراط در تحسین. مثلا «کراوتر» ِ عصبانی را در نظر بگیرید که برای عقدهگشایی و عصبانیتش بر سرِ «کیل»، بانی و کلاید را میکوبد: «بانی و کلاید یک قطعه کمدی اسلپ استیکِ میانمایه است که جنایات آن جفتِ احمق مریض را با شوخطبعی جلوه میدهد». نقد میتواند چیز خطرناکی جلوه کند اگر عادلانه نوشته نشود، اگر منقّد در حین نوشتن، مرعوب اثر باشد، یا متنفر از چیزی یا کسی یا اگر نقد، «صرفا» ابزار بیانی خود نویسنده تلقی شود. در آن صورت است که دیگر اثر مهم نیست و تنها نوشته است که جدای اثر زنده میماند. درصورتیکه نقد خوب نقدی است که به تعصب، به فریفتگی و به «سلیقه صرف» راه ندهد. نقد خوب تلفیق سواد و آگاهی سینمایی است و جهان منقّد. هر کدام از این دو مؤلفه بیش از دیگری جلوه کند، نقد، اصالت خود را از دست خواهد داد. یک منقّد قدیمی ایرانی درباره همین افراط و تفریطها روزی نوشت: «تنها موضوع تعصب است که تغییر مییابد وگرنه نفس تعصب همیشه با ما باقی میماند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.