|

اختلاف بین تاریخ جهانی

بیان تاریخ و حضور انسان در تاریخ و آنچه در پس پشت آن می‌گذرد همواره از موضوعات قابل‌توجه بوده است. به تازگی در این زمینه کتابی منتشر شده است که می‌کوشد تاریخ و فرازونشیب‌های اندیشه بشری را بررسی کند. نویسنده در کتاب «بارگاه جان و خرد» می‌کوشد به چهار حوزه تمدنی کهن، یعنی چین، هند، ایران و روم، به‌عنوان چهار بارگاه بپردازد. جان‌مایه این تمدن‌ها در هزاره اول میلادی به بار نشسته و تا به امروز دست‌مایه تحولات درونی و بیرونی آنها بوده است و به میراث فرهنگی و تمدن انسانی شکل داده‌اند. با نگاهی به فهرست کتاب می‌توان به نحوه درهم‌آمیختن چندین موضوع کلی پی برد. کتاب هم به بیان موجز رویدادهای تاریخی جهان می‌پردازد و هم اندیشه‌های منتخب فلاسفه و عرفا، تا حدودی همزمان با رویدادهای تاریخی، بیان شده است. رویدادهای تاریخی منتخب از این قرار است: اولین امپراتوری در جهان (امپراتوری هخامنشی)، حمله اسکندر، امپراتوری‌های پارت و روم، چین و هند. همچنین در این کتاب به برخوردهای بسیار موجز و گذرا به مسیحیت و اسلام و نیز به سلسله‌های چین و تاریخ هند، و دوره زرین تاریخ ایران، قرون وسطی، رنسانس و دوران جدید رویدادهای مهم تاریخی‌ اشاره شده است. در کنار این رویدادها، تفکرات اندیشمندان مهم تاریخ جهان از 500 سال قبل از میلاد تا قرن بیستم هر یک در مدخلی جداگانه به صورتی موجز بیان شده‌اند. در چین کنفوسیوس، لائودزی، در هند بودا و سایر اندیشمندان هندی، در یونان و غرب کهن افلاطون، ارسطو، رواقیون، فلوطین و در ایران اسلامی فردوسی، ابن‌سینا، غزالی، سهروردی، ابن‌عربی و ملاصدرا و در رنسانس غرب دکارت، کانت و مسیر ویژه اسپینوزا، هگل و هایدگر از متفکرانی هستند که موردنظر مولف در تاریخ اندیشه‌اند. ازاین‌رو، کتاب اطلاعات بسیار گسترده‌ای را به دست می‌دهد که خصلت دائره‌‌المعارفی آن را نشان می‌دهد. نویسنده ظاهرا قصد دارد این حجم عظیم از رویدادها و اندیشه‌ها را به صورتی کلی و موجز بیان کند تا بتواند از آنها نتایجی کلی‌تر بگیرد، یعنی حرکتی پیوسته در طول تاریخ که بتوان باطن آن را به دست آورد. هرچند به نظر می‌رسد این نحوه ارائه خواننده را دچار پراکندگی موضوع می‌کند. از نگاه نخستین به این نحوه کار، یعنی «تُک‌زدن به موارد کلی»، چنین به نظر می‌آید که نویسنده به تاریخ متداول (Histories) و نیز تاریخ معرفتی و تفکر آشنا نیست و می‌خواهد خواننده فقط نگاهی کلی به این رویدادها بیندازد. ولی به نظر می‌رسد کتاب یک پیوستگی درونی دارد: از یک‌سو به دو شاخه معرفتی و اندیشه و از سوی دیگر به شاخه سیاسی- اداری- مدیریتی تقسیم می‌شود. نویسنده در این خصوص می‌نویسد: «مولف خود را در عالم و با عالم می‌بیند و ساحات مختلف حسی و فراحسی را، هم درون انسان و هم در برون آن، با یکدیگر هماهنگ می‌داند». ازاین‌رو، چه‌بسا بتوان کتاب را «تجربه زیسته مولف» دانست. درواقع این پراکندگی و بی‌نظمی از دیدگاه نویسنده یک نوع هماهنگی و نظم دارد که در باطن رویدادهای به ظاهر پراکنده رخ می‌دهد. نویسنده مدعی است که ابتدا رویدادها را ناشی از فقدان خرد در جامعه می‌دانسته ولی بعد از مدتی به منطق درونی و باطنی رویدادها پی برده و به نوعی آن را کشف کرده است. به نظر می‌رسد نویسنده درصدد است منطق و روابط باطنی و درونی رویدادها را نشان دهد و ازاین‌روست که شاید تاریخ اندیشه و تاریخ ظاهری را همزمان می‌آورد. او می‌کوشد از این دو محور نگاهی کلی‌تر و وسیع‌تر از تاریخ جهان بیابد که آن را مفهومی «فراتاریخی» می‌نامد. در کتاب اختلاف بین تاریخ جهانی (World History) یا به زبان مولف فراتاریخی و رویدادهای تاریخی (Historical) یا به زبان نویسنده تاریخ عرفی و معمولی بسیار برجسته شده است. از این رویدادها شکل‌های ماندگار تمدنی در تاریخ جهان استخراج شده است. تمدن‌های چین، هند، ایران و روم چهار تمدنی هستند که تا به امروز کمابیش حضور دارند و هرکدام مختصات مربوط به خود را دارند. نویسنده آنها را «بارگاه» می‌نامد و از آنجا که ماندگارند، نتیجه می‌گیرد جان و خرد هم دارند و این علت ماندگاری آنهاست. بیان ادوار تاریخی موجز و خلاصه از رویدادهای این چهار تمدن از دیدگاه مولف بیان جوهر و ذات آنهاست. در بخش آخر کتاب حاضر علاوه‌بر مرور مختصری بر مفاهیم کتاب مانند فیزیک و متافیزیک، حس و فراحس، بر یگانگی و درهم‌تنیدگی آنها نیز تاکید می‌شود. و از سوی دیگر جهان انسانی را جزئی از هستی معرفی می‌کند، طبیعتی که شعور و آگاهی دارد. به نظر می‌رسد نویسنده می‌کوشد دوبعدی‌بودن کتاب را در انتها محو کند. روح حاکم بر کتاب از نظر نویسنده نه ویرانشهرگرایانه و نه آرمانشهرگرایانه بلکه متافیزیکی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.