توسعه دیالکتیکی و درونزاست
مقصود فراستخواه در نشست «توسعه ایران؛ چالشهای گذشته، چشمانداز آینده»، مهر: با برنامههای عمران پیش از انقلاب اسلامی تا درصدی رشد اقتصادی داشتیم اما توسعه پایدار ایجاد نشد. فکر غالب این بود که با استفاده از وامها و فروش نفت، کالاها و خدمات در جامعه افزایش یابد و اینگونه توسعه پیدا کنیم. اما به ملزومات انسانی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی توسعه توجه نمیشد. توسعه یعنی وقتی جامعه به درک و بلوغ برسد و بتواند خود را سازمان دهد و ظرفیتهایش را افزایش دهد. به قول آمارتیاسن، توسعه به معنای گسترش افق انتخابهای آدمی است که با شاخصهایی مانند درجه آزادی بیشتر، مشارکت جمعی، زندگی قانونمند و پرثمر، دولت پاسخگو، رشد اقتصادی و نیکبختی عمومی همراه است... عقلانیت، یعنی باید «خردورزی جمعی» صورت بگیرد که تاکنون محقق نشده است. یعنی نتوانستهایم «مدینه عاقله» را به جای «مدینه تحت مدیریت عقلا» بنشانیم که خود را در شایستهگزینی، نقد و پاسخگویی نشان دهد. بانک جهانی در سال ۲۰۱۲ از نظر شاخص «آمادگی اقتصاد دانش» کشورها را به پنج درجه تقسیم کرده که ایران در درجه دو قرار دارد. یعنی حتی کمی پایینتر از وضعیت ترکیه، مصر و عربستان. باید به جامعه ایرانی برگردیم و ببینیم چه ویژگیهایی دارد که پروژههایش دائما شکست میخورد. مطالعه عادتوارههای اجتماعی ما نشان میدهد ما ملتی هستیم که به ارتباط رودررو علاقه داریم، روابطگرا هستیم، از مسئولیت فرار میکنیم، خود را قربانی سیستم جلوه میدهیم، یک ترومای فرهنگی داریم، احساس قربانیبودن، کرختی و بیمسئولیتی، به ستوهآمدن و استیصال و... از ویژگیهای فعلی جامعه ایرانی است. پس مسئله توسعه مسئله جامعه و نهادهای اجتماعی است.تفکر غالب در ایران سلسلهمراتبی و ادغامگرایانه است. میخواهیم از منافع فوری بهرهمند شویم و خودگردانی فردی ضعیفی داریم. همچنین بر اساس الگوی تفاوتهای فرهنگی هافستید، اجتناب از نااطمینانی در ایران بسیار بالاست. فرهنگ جمعگرایی درونگروهی و فردگرایی اجتماعی در ایران بسیار اهمیت دارد. اینها خصیصههای دوگانه جامعه ایرانی است. بنابراین فهم جامعه ایرانی آسان نیست چون جامعهای دوگانه است و با مجموعهای از شاخصها سنجیده نمیشود، بلکه باید با رویکرد زیستبوم جامعه و پویاییشناسی جامعه راجع به جامعه ایرانی نظر دهیم. اکنون جامعه ما قطبی شده است. بدین معنا که در زیستجهان مردمان، میل به پیشرفت، رشد و شکوفایی وجود دارد اما سیستمها با آن توازن و همخوانی ندارند.ساخت زندگی یا ماده زندگی که عوض شود، بینش و نگرش و اندیشهها هم تغییر میکنند. به عنوان نمونه تغییرات جمعیتی، بزرگشدن جمعیت و افزایش شهرنشینی در الهیات و خداشناسی تغییر ایجاد میکند. نظامهای معرفتی قبلی پاسخگوی نیازهای این جامعه جدید نیست. اکنون بیش از ۹۰ درصد جمعیت تهران باسواد است. ایران از نظر سرمایه اجتماعی در رتبه ۸۰ یعنی کمی پایینتر از متوسط قرار دارد. از نظر گروه درآمدی هم در رتبه ۸۰ یعنی بالاتر از میانگین جمعیت هستیم. از نظر سنی، از میانگین ۲۲ سال قبل از انقلاب به ۳۰ سال رسیدهایم. ضریب جینی در حال حاضر ۴۰ است. در گزارش بانک جهانی، از نظر شاخص تولید ناخالص داخلی رتبه ایران ۲۷ است، اما شاخص نیکبختی اجتماعی ۶/۴ است که ما را پایینتر از متوسط جهان و در رتبه ۱۰۸ از ۱۵۵ کشور جهان قرار میدهد. این نشان میدهد که ساختارهای قدرت، ثروت و فرهنگ، نمیتواند این درآمد را تبدیل به شادی و نیکبختی کند. در مجموع، فرایند توسعه در ایران، در سطح نهادهای اجتماعی نتوانسته بهطور رضایتبخشی مستقر شود و حرکات سینوسی و ناپایداری داشته است. نظام آموزشی و فناوریهای اطلاعات و ارتباطات میتوانند زمینهساز توسعه باشند و باید بر نقش هستیشناسی جامعه در امر توسعه تأکید کرد. وقتی هستیشناسی یک جامعه تغییر نمیکند، نمیتوان انتظار توسعه داشت. توسعه دیالکتیکی و درونزاست. به معنای ازبینبردن نهادهای جامعه نیست، بلکه همان نهادها باید تغییر و بسط پیدا کنند. بنابراین برای اینکه توسعه در ایران مانا و دیرپا و زیستپذیر باشد، باید نگاهمان به توسعه در سطح هستیشناسی اجتماعی باشد. نهضت مشروطه نهضت تلگرافها بود؛ نهضت ملی تحولی ناشی از سواد، شهرنشینی و رادیو بود؛ انقلاب اسلامی با سخنرانیها و نوارها پیش رفت؛ تحولخواهی دهه ۷۰ ناشی از مطبوعات بود و تحولخواهی دهه ۸۰ ناشی از اینترنت، تلویزیونهای ماهوارهای، وبلاگ و شبکههای اجتماعی. اکنون متوسط مصرف شبکههای اجتماعی مجازی در ایران ۱۲۰ دقیقه در روز است که رقم بالایی است. سیاست فیلترینگ هم نمیتواند با مصرف این شبکهها در زندگی روزمره کاربران ایرانی بازی کند. یک معادله توضیحدهنده توسعه معادله جامعه و دولت است. یعنی جامعه بزرگ و دولت کوچک توسعه نمییابد. همچنین برعکس آن، یعنی دولت بزرگ و جامعه کوچک هم توسعه نمییابد. جامعه به معنای زیستبوم شهر، نهادهای مدنی و صنفی، بخش غیردولتی قوی، بلوغ فرهنگ سیاسی باید بزرگتر و قویتر شود. از سوی دیگر، دولت به معنای دریافتهای نفتی مستقل از مردم و انحصار قدرت باید کوچکتر شود. بنابراین راهحل هستیشناختی جامعه ایرانی بزرگشدن حوزههای میانی و نهادهای واسط است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.