|

آزادی فرد در گرو آزادی مدنی

جان استوارت میل، فیلسوف بریتانیایی قرن نوزدهم، هم نویسنده بود و هم در زمینه‌های منطق، معرفت‌شناسی، اخلاق و اقتصاد کار می‌کرد و هم در عرصه سیاست فعال بود. او که از جمله پدران لیبرالیسم به شمار می‌رود پسر بزرگ جیمز میل، نویسنده و فیلسوف انگلیسی و رفیق صمیمی بنتام، بود. کودکی و نبوغ او در آموختن و پیشرفت زبانزد است. در سه‌سالگی آموختن زبان یونانی را آغاز کرد و در هشت‌سالگی به تحصیل در ریاضیات پرداخت و به سرعت همه معلومات زمان خود را در منطق و روانشناسی و اقتصاد و حقوق فراگرفت. کودکی او شباهتی به دوران عادی زندگی کودک نداشت. معلم و همدم و هم‌صحبت او پدرش بود. در خانه و گردش پدرش با روش سقراطی با او گفت‌وگو می‌کرد. شاید به همین دلیل بود که در 23سالگی دچار افسردگی شدید روحی شد. در 14سالگی پدرش او را به فرانسه فرستاد و در آنجا با زبان فرانسه انس گرفت و عاشق طبیعت و علوم طبیعی شد. وقتی به انگلستان برگشت با کتاب دومون، نویسنده فرانسوی، آشنا شد که در آن اصول عقاید بنتام را بیان کرده بود. میل می‌نویسد این کتاب باب عصری جدید را در زندگی او باز کرد. در 16سالگی انجمنی برای بحث و مذاکرات علمی ایجاد کرد و نام آن را انجمن «سودگری» گذاشت. در 17سالگی به کار در کمپانی هند شرقی مشغول شد و 33 سال کارمند یکی از استعمارگرترین و دهشتناک‌ترین شرکت‌های تجاری تاریخ بود. کمپانی هند شرقی را می‌توان از بزرگ‌ترین شرکت‌های تجاری ناقض حقوق و آزادی فردی در کل طول تاریخ دانست. او دوره‌ای هم رئیس کمپانی شد. پس از بازنشستگی از خدمت در کمپانی، در دهه 1860، به نمایندگی مجلس عوام در پارلمان بریتانیا انتخاب شد و یک دوره در آن مجلس خدمت کرد. او در این دوره به دفاع از سیاست لیبرال در امور قانون‌گذاری و آموزش پرداخت. بسیاری از آثار مهم میل درباره آزادی سیاسی، حکومت پارلمانی و جایگاه و منزلت زنان در جامعه بود. اولین کتاب مهم او، «دستگاه منطق»، در سال 1843 منتشر شد که جایگاه تعیین‌کننده‌ای در تاریخ علم منطق دارد. او در سال 1848، بهار انقلاب‌های اروپا، کتاب «اصول اقتصاد سیاسی» را منتشر کرد که چندان با مطالبات انقلابی مردم آن روزگار همخوانی نداشت. او در زمینه معرفت‌شناسی اهل تجربه‌گرایی بود و در فلسفه اخلاق نیز اهل فایده‌گرایی. کتاب‌های دیگر او «تفکراتی درباره حکومت انتخابی» و همچنین کتاب «سودگری» است که اصول فلسفه اخلاق میل در آن بیان شده است. میل رساله‌ای هم در دفاع از حقوق زنان و طرفداری از حق رأی آنان نوشت. از این‌رو، میل در تاریخ تفکر سیاسی و اجتماعی انگلستان در قرن نوزدهم جایگاه متمایزی دارد. نقش او را در زندگی سیاسی و اجتماعی آن کشور از هر لحاظ نمی‌توان کتمان کرد، از تربیت گرفته تا اصلاح قانون انتخابات و آزادی زنان. از جمله آثار مهم میل، و چه‌بسا مهم‌ترین اثرش که مایه شهرت تاریخی او شد، «درباره آزادی» است که سال‌ها پیش با ترجمه مرحوم محمود صانعی به فارسی ترجمه و منتشر شد. با اینکه آثار میل در منطق و اقتصاد و اخلاق اهمیت بسیاری دارد، شاید مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین جلوه او در افکار سیاسی باشد و کتاب حاضر نمود اصلی آن. «درباره آزادی» در سال ۱۸۵۹ میلادی منتشر شد و برای بسیاری از خوانندگان عصر ویکتوریایی درون‌مایه‌ای تند و تیز داشت، چراکه پشتیبان اخلاق فردی بود و بر جدایی اقتصاد از دولت تأکید می‌کرد. میل در رساله حاضر یکی از پیچیده‌ترین مفاهیم فلسفی، یعنی آزادی، را بررسی می‌کند و می‌کوشد حدود آزادی فردی و اصول آن را تبیین کند و رابطه آن را با قدرت و سلطه اجتماع نشان دهد. او معتقد بود حتی حکومت اکثریت هم می‌تواند به دیکتاتوری اکثریت منجر شود و از این‌رو بر آزادی‌های فردی تأکید مضاعف داشت. میل در این کتاب می‌کوشد دامنه اختیارات حکومت را محدود به حفاظت افراد در برابر تعرض دیگران به آزادی‌های آنها تعریف کند. گفته می‌شود بسیاری از نکاتی که او در قرن نوزدهم درخصوص حقوق مردم انگلستان به ویژه اقلیت‌ها متذکر شده، مثل حق زنان در مشارکت‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، امروزه در قوانین این کشور آمده است. استوارت میل در کتاب آزادی بیشتر به بحث از اصول کلی می‌پردازد، اصولی که گفته می‌شود در جامعه متمدن باید حافظ آزادی افراد باشد. او تأکید دارد موضوع این رساله نه آزادی اراده یا اختیار بلکه آزادی مدنی و اجتماعی است. به عبارت دیگر نوع و حدود قدرتی است که جامعه می‌تواند به صورت مشروع نسبت به فرد اعمال کند. او بر این باور است که پیشرفت سیاسی و اجتماعی فقط در گرو بهترشدن افراد است و بهترشدن افراد نیز فقط در گرو آزادی آنهاست تا بتوانند استعدادهای خود را پرورش دهند و به کمال برسند. میل از آزادی تحت این سه عنوان بحث می‌کند: 1) آزادی اندیشه؛ 2) آزادی ذوق‌ها و سلیقه‌ها؛ 3) آزادی اجتماعات که از نتایج آزادی افراد است. او با تمام نیرو به دفاع از فردیت بر می‌خیزد. منظور او از فردیت تحقق و به‌کمال‌رسیدن استعدادها و ذوق‌های فردی است. در نتیجه تجلی و بروز این استعدادها و ذوق‌های فردی تنوع و رنگارنگی در جامعه پیدا می‌شود و فرهنگ و تمدن غنی می‌شود. میل در دفاع از فردیت تا آنجا پیش می‌رود که دگراندیش‌بودن را مجاز می‌شمارد و معتقد است باید اشخاص دگراندیش را نیز در راهی که می‌روند تشویق کرد. بنابراین تأکید دارد آزادی نه‌تنها برای رشد فردیت ضروری است بلکه خیر فردی و خیر اجتماعی هم هست. اما بی‌شک آزادی افراد نیر حدودی دارد. این امر وقتی اهمیت می‌یابد که صحبت از آزادی عمل است. چراکه در میدان عمل آزادی فرد را حق مساوی فرد دیگر بر آزادی محدود می‌کند. میزانی که میل برای حدود آزادی به دست می‌دهد از این قرار است: آزادی عمل ما در کارهایی که صرفا به خود ما مربوط می‌شود نامحدود است، یعنی آزادی در ذوق و سلیقه از هر قبیل که باشد و اعمالی که نتیجه آن صرفا به خود ما برمی‌گردد. اما وقتی به اعمالی می‌رسیم که نتیجه آن به دیگران سرایت می‌کند آزادی ما محدود می‌شود. در نظر میل، ما آزاد نیستیم کارهایی بکنیم که موجب زیان دیگران شود و اگر چنین آسیب و زیانی به دیگران برسانیم جامعه حق مداخله و حق تنبیه و کیفردادن خواهد داشت. در واقع اصول میل این دو اصل معروف است: یکی آزادی و فرمانروایی اشخاص بر خود و دارایی‌شان و دیگر اینکه هیچ‌کس نمی‌تواند در اثر استفاده از آزادی خود موجب ضرررسانیدن به دیگران شود. با این‌حال، حتی اگر بتوان میزانی را که میل به دست داده به‌عنوان میزان عادلانه پذیرفت، باز در تشخیص موارد اشکال پیش می‌آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.