2 سیستم، یک جهان
یوشکا فیشر. وزیرخارجه سابق آلمان
تقابل امروز چین و غرب امری است که در تاریخ معاصر بیسابقه نیست. در قرن بیستم هم وضعیت مشابهی در دوران جنگ سرد میان ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی وجود داشت؛ رویارویی دو نظام و سیستم سیاسی کاملا غیرقابل رقابت و غیرقابل مقایسه. در چنین رقابتی دیگر نمیتوان امیدوار بود که در نهایت این دموکراسی و آزادی است که سربلند از این رویارویی خارج میشود.
در آستانه سیامین سالگرد فروپاشی دیوار برلین قرار داریم و تحولات اخیر در مسکو و هنگکنگ، باز هم مبحث آزادی را به بحث روز تبدیل کرده است. این آزادی اما در شرایط سیاسی کاملا متفاوتی مورد آزمایش قرار گرفته است. به خاطر داریم که دنیای امروز بر پایه آزادی بنا شده است؛ بر همین اساس برابری تمام انسانها اصل اساسی چنین دنیایی است. اما امروز و در قرن بیستویکم این ایده که ریشه آن به دوران روشنگری بازمیگردد، مورد تردید جدی قرار گرفته است. در حال حاضر سؤال اساسی این است که آیا نظامیها را میتوان به عنوان جایگزینی برای لیبرالدموکراسی و حاکمیت قانون در نظر گرفت؟ اگر این سؤال را در سال 1989 مطرح میکردیم، نهتنها در غرب بلکه در تمام نقاط جهان، پاسخ آن قاطعانه «نه» بود. اما از آن زمان تاکنون تحولات گستردهای در جهان رخ داده است. ملیگرایی در اروپا دوباره احیا شده، بهار عربی شکست خورده، فردی مانند دونالد ترامپ رئیسجمهور ایالات متحده شده و روسیه پوتین نیز روزبهروز بیشتر به سوی حکومتی مستبد پیش میرود. چین هم به قدرتی اقتصادی تبدیل شده است. با چنین تحولاتی میبینیم که تمام امیدها برای گسترش لیبرالدموکراسی در جهان از بین رفته است. چین امروز دومین قدرت جهان در حوزههای اقتصادی، نظامی و تکنولوژی محسوب میشود و این کشور توانسته در برابر لیبرالدموکراسی غربی، بدیل دیگری برای توسعه ایجاد کند. در چین مدرن امروز از حاکمیت قانون و دموکراسی خبری نیست و جای آن حکومت تکحزبی قرار دارد. آنچه در هفتههای اخیر در هنگکنگ شاهد آن هستیم هم نتیجه تقابل این دو سیستم کاملا متفاوت حکومت سیاسی است. تا چندی پیش به نظر میرسید که چین توانسته سیستم «یک کشور، دو سیستم» را بهخوبی پیاده کند؛ بهگونهای که هنگکنگ با داشتن آزادیهای نسبی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، خودمختاری نسبی داشت. اما در هفتههای اخیر به نظر میرسد چنین سیستمی با شکست روبهرو شده و معترضان در هنگکنگ حاضر نیستند تحت حاکمیت حکومتی مستبد زندگی کنند. وضعیت کموبیش مشابهی را هم در تایوان شاهدیم. در این منطقه نیز تنش نظامی میان پکن و دولت نیمهخودمختار تایوان وجود دارد. این تنشها، بهویژه در هنگکنگ میتواند ضرباتی جبرانناپذیر به اقتصاد چین وارد کند؛ چراکه هنگکنگ دروازه ارتباط چین با بازارهای سرمایه در جهان محسوب میشود. با قدرتمندشدن چین در سالهای اخیر و تبدیلشدن این کشور به یک ابرقدرت، رفتار رهبران پکن هم تغییر کرد. حکومت چین با فشار بر هنگکنگ خواستار تبعیت بیشتر حاکمان این منطقه از پکن شدند و این رویکرد کاملا در تضاد با سیستم «یک کشور و دو سیستم» بود. فشارهای چین درنهایت به جایی رسید که پکن خواستار اجرای قانون استرداد مجرمان به چین شد و اینجا بود که تهدید علیه دموکراسی در هنگکنگ بیش از هر زمانی احساس شد. رهبران چین بهخوبی میدانند که چنین اقدامی که حاکمیت هنگکنگ را تضعیف میکند، اصلیترین دلیل اعتراض مردم این منطقه در هفتههای اخیر است. با توجه به ساختار حکومت در چین و روسیه، آنچه این روزها در هنگکنگ و نیز در مسکو شاهد هستیم نمیتواند در کوتاهمدت برای این حکومتها دردسر خاصی ایجاد کند؛ چرا که پکن و مسکو توانستهاند از خود در برابر دموکراسیهای غربی محافظت کنند. اما نمیتوان انکار کرد که تقسیم جهان به دو سیستم کاملا متضاد، بهسرعت میتواند اذهان را به دوران جنگ سرد سوق دهد. اما آنچه امروز شاهد آن هستیم تفاوتهایی اساسی با دوران جنگ سرد دارد. تقابل میان بلوک شرق و غرب در دوران جنگ سرد عمدتا به تواناییهای نظامی از جمله قدرت هستهای ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی محدود میشد. در آن زمان استانداردهای زندگی در شوروی به اندازهای پایین بود که قابل رقابت با غرب نبود. اما شرایط امروز، بهویژه در مورد چین کاملا متفاوت است. پکن توانسته این فرضیه را تقویت کند که بدون تبعیت از سیستم لیبرالدموکراسی غربی هم شاید بتوان رفاه یک کشور را تأمین کرد. چین در حدود سه دهه اخیر از کشوری فقیر به دومین ابرقدرت اقتصادی جهان تبدیل شده است و میلیونها نفر در این کشور از فقر به طبقه متوسط و مصرفگرا ارتقا یافتهاند و در سالهای پیشرو هم میلیونها نفر دیگر به طبقه متوسط چین افزوده خواهد شد. تفاوت اساسی دیگر میان چین امروز و اتحاد شوروی دوران جنگ سرد را باید در رویکرد در قبال دیگر کشورها جستوجو کرد. با وجود اینکه پکن دومین قدرت نظامی جهان محسوب میشود اما رویکرد نظامی اتحاد شوروی را در پیش نگرفته است. با اینکه پکن به دنبال افزایش نفوذ خود در آفریقا و شرق اروپا است، اما میخواهد این نفوذ را با ابزارهای اقتصادی و مالی بهدست آورد، درحالیکه اتحاد شوروی با توجه به ناتوانی اقتصادیاش، تمام توجه خود را به افزایش حضور نظامی در دیگر کشورها متمرکز کرده بود. رهبران پکن بهخوبی دریافتهاند که برای رقابت در دنیای امروز باید از خلاقیت تکنولوژیک و سرمایه قابل توجه اقتصادی و مالی برخوردار باشند. با این حال، همچنان نگاه غرب به «چالش چین» تغییر نکرده است. در غرب با اشاره به رفتار حکومت چین، نتیجهگیری میشود که دموکراسی برای رفاه بشر هنوز هم سیستم حکومتی مفیدتر و مؤثرتری در مقایسه با اقتدارگرایی شرقی است. منبع: Project Syndicate
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.