رؤیاهایی که به کابوس میانجامند اما بدن را ترک نمیکنند
-غزپژوه
تا به حال فکر کردهاید در 24 ساعت، چه مدت را میخوابید و از این مدت چه مقدار را در رؤیا میگذرانید؟ در مدتی که بیدارید، چه مدت را در خیال سپری میکنید؟ یا از خودتان پرسیدهاید چرا میخوابیم؟ چرا خواب میبینیم؟ چرا اغلب چهار ساعت از اوقات بیداری خود را هم در خیال میگذرانیم؟ پژوهشگران امروزه به این نتیجه رسیدهاند خواب با خیال رابطهای نزدیک دارد و هر دو آنها برای گسترش تواناییهای شناختی و خلاقیت ما در مقابله با مشکلات روزمره زندگی لازم هستند. هنوز عدهای تصور میکنند خواب تجربهای نزدیک به مرگ است و گویا حین خواب مغز ما خاموش است. یا اینکه رؤیا و خوابدیدن همچون خارجشدن روح از کالبد و به پروازدرآمدن آن در عالمی دیگر و جداشدن از جسم است. شواهد علمی جدید خط بطلانی بر همه تصورات ظاهرا عامهپسند فوق کشیده است. در همه مراحل خواب مغز ما فعال و پویاست و هیچوقت خاموش نمیشود. خواب با مرگ رابطهای ندارد. در خواب و رؤیا، رابطه مغز با بدن، احساسات و عواطف حفظ میشود و نوعی آگاهی در حضور دیگران و ظهور من فاعل در مرکز روایت، شکل میگیرد. در خواب و رؤیا، گرچه تقریبا رابطه مستقیم با اتفاقات پیرامون قطع میشود، ولی ذهن از دست بدن فرار نمیکند، چه بسا که مرکزیت بدن بیشتر به رخ کشیده میشود. به عبارتی، بدن نقش واسط خود را برای مبادله هیجانات و عواطف بینافردی بهطور برجستهتری به نمایش میگذارد. رؤیا نوعی خیالپردازی در خواب است، و به اجرای تئاتر میماند که به تخیل و خلاقیت نیاز دارد. در رؤیا، آزادی عمل ذهن، محصول مشترک مغزـبدن در رابطه با محیط در سایه حضور دیگران، گسترش بیشتری پیدا میکند تا درجه انعطافپذیری یا پلاستیسته مغز، آزموده شود. رؤیا در خواب، اوج هنرنمایی مغز و بدن عاطفیـاجتماعی است. برخلاف تبلیغات وسیع شبهعلمی، محتوای خواب و رؤیا مملو از نمادهای ساختهشده از آرزوهای سرکوبشده یا اختهشده در لباس مبدل نیست. محتوای خواب پر از استعارههای ملموس زندگی در بیداری و در تجربیات زیسته است. هنگام خواب و رؤیا، گسستی در فرایند عاطفی شناختی رخ نمیدهد. خواب و رؤیا تداوم زندگی در بیداری است. پژوهشگران به طور مکرر این تداوم و عدم ناگسستگی را در ابعادی وسیع نشان دادهاند. برای مثال، از روی مدارک موجود، پیوند و ناگسستگی محتوای رؤیا با جریانات عادی زندگی در فرانتس کافکا، نویسنده معروف چک، بررسی دقیق شده است (هال و لیندز، ۱۹۷۰). حافظه و خاطره با بار هیجانی عاطفی در خوابدیدن و رؤیا دخالت دارند، در عین حال، خواب و رؤیا باعث تقویت ثبت حافظه عملی و رویدادی روزمره میشود. خواب و رؤیا رابطه بین خاطرهپردازی و خیالپروری را تقویت میکند. یکی از دلایلی که برخلاف تصور عامهپسندانه، ما هنگام خوابدیدن از بدن خود جدا نمیشویم و در قالب بدن خودمان میمانیم، عارضه معروف فلج خواب است. در مرحلهای از خواب که رؤیا اتفاق میافتد، عضلات بدن ما بهطور موقت از کار میافتند و فقط عضلات چشم ما بهطور ریتمیک حرکت میکنند. در این مرحله اگر عاملی ترسناک باعث بیداری شود، آگاهی از احساس فلجی با وحشت همراه آن در هیئت بختکی روی قفسه سینه فشار میآورد و چهره ترسناک دیگری که بسته به فرهنگ میتواند به صورت هیولا، جن، کله حیوانات ترسناک یا موجوات کره دیگر باشد، در نظر ظاهر میشوند. همه این خیالات ترسناک را در قالب تن خود و با توجه به زمینه اجتماعی و فرهنگی خودمان هنگام فلج خواب در گذر ناگهانی از مرحلهای از خواب به خواب سبک و بیداری تجربه میکنیم. مثالی جالب از این پدیده را میتوان در نقاشی معروف «کابوس شبانه» اثر هاینریش فوسلی، نقاش سوئیسی (۱۷۸۱) دید. معلوم نیست خود فوسلی گرفتار فلج خواب بوده یا بر اساس تجربیات دیگری این تابلو را خلق کرده است. چون فوسلی به تئاتر عشق میورزیده، عدهای بر این باور هستند او این تابلو را از صحنهای معروف در تئاتر رومئو و ژولیت شکسپیر برداشت کرده است که در آن مرکوتیو برای رومئو از ملکه اساطیری سخن میگوید. گی دو موپاسان، نویسنده معروف فرانسوی، نیز در داستان کوتاه خود، هورلا (۱۸۸۶) این پدیده را شرح میدهد. محمود دولتآبادی از روی روزنوشتهای خود در کتاب «نون نوشتن» مروری بر احوالش در سالهای 50 تا 74 کرده است، در قطعه سیوپنج کتاب، رؤیای کابوسگونهای را نقل میکند که آن را پاره گمشده قصه در حال نوشتن خود میداند. در این قطعه دولتآبادی بهوضوح تداوم ناگسسته زندگی در بیداری با خواب و رؤیا و کابوسهای فلجکننده ناشی از ترس تعقیب، دستگیری، شکنجه، زندان و قتل را توصیف میکند. او نشان میدهد چگونه رؤیاهای به کابوسانجامیده ما در پیوند با تجربیات اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و ادبی قرار میگیرد1. شاید رؤیاهایی که به کابوسهای ترسناک میانجامند، نهیب آگاهانهای باشند تا بتوانیم اوقات بیداری هوشیارانهتری داشته باشیم. خلاصه شاید بتوان گفت خواب و رؤیا یک ودیعه زمینی و طبیعی ناشی از انعطاف بازیگوشانه بدن و مغز اجتماعی ما برای مقاومت در مقابل اقتدار ماورایی مسلط بر واقعیات زندگی است که کابوسهای زمان بیداری ما را میسازد.
پينوشت: 1- علاقهمندان به این موضوع میتوانند به نوشته تفصیلی من، رؤیا، ادبیات و واقعیت (رؤیایی که به کابوس انجامید)، در مجله بازتاب دانش، شماره ۱۸، سال ۱۳۸۹ مراجعه كنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.