آسیبهای اجتماعی، خانواده را نشانه گرفته است
سیدحسن موسویچلک*
این روزها کمتر کسی است که در کشور نگران افزایش و تنوع آسیبهای اجتماعی فضای واقعی و مجازی نباشد؛ گاهی اوقات این نگرانی ناشی از درگیری مستقیم افراد است که طعم تلخ آسیبهای اجتماعی را چشیدهاند و گاهی اوقات هم ناشی از درگیری غیرمستقیم. بهگونهای که از درگیری افراد دیگر در حوزه آسیبهای اجتماعی نگران میشوند. چون شیوع و بروز آسیبهای اجتماعی به دلیل تبعات منفی آن میتواند هر دیواری را خراب کند به همین دلیل، امروزه آسیبهای اجتماعی به عنوان عاملی قوی در تهدید جدی امنیت روانی و اجتماعی محسوب میشود. تأثیرات آسیبهای اجتماعی فقط روی افراد آسیبدیده اجتماعی نیست، بلکه خانوادهها و جامعه هم از آنها تأثیر میپذیرند. با بررسی آسیبشناسی خانواده در دنیا آشکار میشود در دوران شکوفایی دانش، تکنولوژی و صنعت و فناوریهای نوین، توسعه دسترسی به انواع رسانهها، توسعه شهرنشینی، استحکام و کانون گرم خانواده کمتر مورد توجه قرار گرفته و این غفلت ضربات شکنندهای را به جامعه وارد کرده است. از آنجا که خانواده، کوچکترین نهاد اجتماعی است که اساس و زیرساخت واحدهای بزرگتر به شمار میرود، میزان موفقیت و سهمی که افراد برای ایفای نقش در واحدهای بزرگ اجتماعی ایفا میکنند، بستگی تام به نحوه رشد و تربیت و شکوفایی استعدادهای آنها در کانون خانواده دارد.
در صورت بروز و شیوع آسیبهای اجتماعی در جامعه هیچ دیواری حتی خانواده نمیتواند مانع آثار تخریبی آن شود. یک ویژگی مشخص در حوزه آسیبها وجود دارد و آن نگرانی خانوادهها از گسترش آسیبهای اجتماعی همچون اعتیاد، طلاق، خشونتهای اجتماعی و خشونتهای خانگی، افزایش ورودیهای زندان، طلاق و… است. برای مثال، طبق آمار ارائهشده از سوی دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر ریاستجمهوری در گردهمایی مبلغان مذهبی که در هفته قبل برگزار شد «در ایران دو میلیون و ۸۰۰ هزار نفر مصرفکننده مستمر مواد مخدر و یک میلیون و ۶۰۰ هزار نفر مصرفکننده غیرمستمر وجود دارد». تأملی بر این آمار نشان میدهد اگر فرض را بر مصرفکنندگان مستمر بگذاریم و میانگین بعد خانوار را 4/3 نفر در نظر بگیریم، تعداد افرادی که مستقیم در درون خانواده بهطور مستقیم طعم تلخ مواد مخدر را میچشند، بیش از 9 میلیون و 500 هزار نفر هستند. بنابراین نباید از کنار این عدد بهآسانی گذشت. فراموش نکنیم افرادی که مرتکب جرم و وارد زندان میشوند، پیامدهای منفی آن را خانواده باید تحمل کند. این نکته را اضافه کنم در عین حال که خانواده از آسیبهای اجتماعی تأثیر میپذیرد، میتواند در کنترل و کاهش آسیبهای اجتماعی نقش بسزایی داشته باشد. گرچه معتقدم نباید فقط به خانواده تکیه کرد، چراکه در کنترل و کاهش آسیبهای اجتماعی هم باید به فرد، هم خانواده و هم جامعه توجه شود و نگاه به حوزه مدیریت آسیبهای اجتماعی در سطوح مختلف باید نگاهی همهجانبه باشد. اعتقاد من این است خانواده یکی از مورد وثوقترین کانونهای اجتماعی است که سلامت جامعه در گرو سلامت آن است و نباید بهراحتی از کنار آن بگذریم. بنابراین باید از ظرفیت خانواده در مدیریت هوشمندانهتر حوزه آسیبهای اجتماعی بیشتر و بهتر بهره بگیریم و اعضای خانواده بهویژه کودکانمان را از کودکی، برای اینکه در آینده عضو مؤثری در خانواده باشند، تربیت کنیم. نگرانی ما اینجاست که خانواده عمدتا از مطرحکردن مشکلات و مسائل خود در بیرون از خانواده اکراه دارد و این خصیصه به مزمنشدن مشکلات درون خانواده منجر میشود که درمان آن را بهمراتب دشوارتر خواهد کرد. بزرگترین دلیل گسترش و رشد آسیبهای اجتماعی هم همین موضوع است که ما نخواستهایم آسیبهای اجتماعی را به عنوان یک معضل بپذیریم. در بازتوانی افراد آسیب اجتماعی هم خانواده نقش دارد. گرچه معتقدم هم فرد، هم خانواده و هم جامعه میتوانند تأثیرگذار باشند. اول خود فرد است که باید باور کند تا پایان عمر نباید و نمیتواند درگیر آسیب باشد و باید باور داشته باشد میتواند مسیر زندگی خود را عوض کند. دوم، محیطهای اجتماعی (جامعه) است. پذیرش اجتماعی در جامعه میتواند بستری فراهم کند تا افرادی که به هر دلیلی درگیر مشکل شدهاند، بتوانند به زندگی طبیعی، درست و مستقل بازگردند. یکی از گروههایی که در بازگشت و بازتوانی این افراد نقش مهمی دارد، خانواده است. همانگونه که خانواده هنگام بیماری نقش حمایتگری خود را در حد اعلا بروز میدهد، هنگام درگیری فرد با آسیبهای اجتماعی نیز همین خانواده میتواند در بازگشت او به زندگی سالم مؤثر باشد. از در بیرونانداختن و نپذیرفتن واقعی و… راه را برای غرقشدن بیشتر در جرائم و آسیبها باز میکند. هر چند این کار بسیار سخت است. اگر قرار است خانواده سالمی داشته باشیم، هر کدام از ما در درون خانواده باید عاملی باشیم برای اینکه آن خانواده بانشاط و مسئولیتپذیر باشد و کیفیت روابطمان به گونهای باشد که از بودن در کنار یکدیگر احساس آرامش داشته باشیم؛ آرامشی که میتواند به ایفای نقشهایمان در خانواده و جامعه کمک کند. * رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.