محمدرضا تاجیک:
فضاي بعد از تثبيت انقلاب كاملا ايدئولوژيك شد
محمدرضا تاجیک در گفتوگوی تفصیلی با «ایسنا» به کالبدشکافی فضای اندیشگی نظام انقلاب اسلامی در دهه پنجم پرداخته است. این استاد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی در این گفتوگو گفته است که این فرزندان هستند که پس از تثبیت موقعیت، انقلاب را از درون استحاله و به عکسِ آن تبدیل میکنند تا عملکرد خود را به نام اندیشه، ایدئولوژی، اخلاق و دین توجیه کنند. در ادامه بخشهایی از این گفتوگو را میخوانید. وضعیت عرصه اندیشگی کشور در دهه پنجم انقلاب وضعیتی مشابه «روزگار برفِ بدون بنفشه است» به بیان روشنتر در حال تجربه دوران نااندیشایی و امتناع اندیشه مضاعف هستیم، امتناع مضاعف به این دلیل که خود میدانیم دچار مرض نااندیشایی و امتناع اندیشهایم و بر تداوم آن سکوت کردهایم. فضای اندیشگی در ایران بهطور فزایندهای از یکسو با ایدئولوژی و از سوی دیگر با سیاست و قدرت ممزوج شد. در فضای سیاست و قدرت همان اتفاقی میافتد که میشل فوکو فیلسوف بنام فرانسوی از آن نام میبرد؛ یعنی یک نوع رابطه وسیع و تنگاتنگی بین اندیشه، سیاست و قدرت شکل میگیرد و «قدرت» از «اندیشه» توجیه، تقویت، مشروعیت، مقبولیت و فیلسوفیشدن طلب میکند و متقابلا چنین دیدگاهی، قدرت و سیاست را تئوریزه و تقویت میکند. فضای بعد از تثبیت انقلاب فضایی کاملا ایدئولوژیک شد و گفتمان مسلط کاملا ایدئولوژیک بود؛ بهطوریکه همه چیز از جمله دین و مفاهیمی چون دموکراسی، آزادی، انسان، جامعه و سیاست، رنگوبوی ایدئولوژیک گرفت؛ درحالیکه اندیشه در فضای ایدئولوژیِ اُرتُدکسی بارور و شکوفا نمیشود، چون نمیتواند اندیشه نقاد باشد، چون نمیتواند پرسش آنتالوژیکال داشته باشد، چون نمیتواند قدرت ذوبکردن پیدا کند، چون نمیتواند متصف به خردِ خودمختارِ نقاد باشد. در چنین فضایی اندیشه به خردِ تفسیری مبدل میشود. به بیان روشنتر در چنین فضایی هرآنچه ایدئولوژی میگوید، مقبول، مشروع و عُقلایی نشان داده میشود و خیلی بدیهی است که اندیشه در چنین فضایی پژمرده و خموده میشود. در دوران پساانقلاب سایه سنگین سیاست، قدرت و ایدئولوژی بر «اندیشه» موجب شکلگیری نوعی امتناع اندیشه یا تعمیق امتناع اندیشه شد و روشنفکران جامعه عمدتا روشنفکرِ «در انقلاب» و روشنفکرِ حامل، عامل و کارگزار ایدئولوژی شدند و هویت و هستی روشنفکری که قبل از انقلاب در فضای پادگفتمانی و «بَر قدرت» معنا پیدا میکرد، تحت تأثیر قدرت حاکم قرار گرفت و باب اندیشه، اندیشهورزی و اندیشهگری بسته شد و روشنفکری متوقف شد و شاهد تشدید نوعی نازایی و نااندیشایی بودیم. در این فضا رفتهرفته اجازه تکثر اندیشه، برخورد و نقد آزادانه آرا از بین رفت و روشنفکرانِ صاحب اندیشه به پستو خزیدند و صاحبان اندیشهای هم که امکان اندیشهورزی و سخنوری یافتند، در ساحت و ذیل سایه قدرت و سیاست مألوف قرار گرفتند و آن گفتند و اندیشیدند که سیاست نیازمندش بود و از آنان خواست. به تعبیر لَکان اندیشمندان آن کردند که دیگریِ بزرگ نیازمندش بود و بهاینترتیب اندیشه اندیشمندان، پژواک صدایِ قدرت و سیاست شد و خارج از آن اندیشه دیگری عرضاندام نکرد. سالهاست درباره ضرورت داشتن اندیشه بومیِ مستقل صحبت میکنیم اما به دلیل فوقالاشاره از این باغ بَری نرسید و با بوستانی آفتزده، خشک و بیحاصل از اندیشهورزی روبهرو شدیم که البته باید تلاش کنیم تا این بوستان از بیحاصلی خارج و احیا شود. استالین جمله معروفی دارد که میگوید: «اگر روشنفکران را به حال خودشان بگذارید، ضدانقلاب تحویل خواهید گرفت؛ بنابراین آنان را باید کنترل کرد و وظیفه اندیشگیشان را تعیین کرد و آنان را بهمثابه کارگران (پرولتاریای) اندیشگی به کار گرفت»، به همین دلیل اندیشمندان، اندیشکدهها و دانشگاههای شوروی سابق به مرجع تولید کارگران اندیشگی تبدیل شدند و کالایی تولید کردند که در خدمت قدرت، سیاست و ایدئولوژی حاکم بود. در جامعه ما نیز فضایی مشابه فضای اندیشگی شوروی تجربه شد. در فضای پساانقلاب تئوری راهنمای عمل ایجاد شد. این تئوری رنگوبوی غلیظ قدرت، سیاست و ایدئولوژی بعد از انقلاب یافت. قرائتی که از آموزههای دینی در این فضا ارائه شد، تفسیری بسیار متفاوت از تفسیر رایج آن روزگار از دین و دینداری بود. فوکو میگوید چه چیز بهتر از اینکه وارد فضای باور و اندیشه انسانها شد و اندیشه انسانها را بهگونهای شکل داد که مردم به حکم منطق و احکام آن اندیشه، آن بکنند که قدرت طلب میکند. اگر ایدئولوژی و دین در فضای پیشاانقلاب، ایدئولوژی و دینِ رهاییبخش است و شخصیتی چون دکتر شریعتی میگوید «اگر شمعآجینم (شکنجه) کنید حسرت یک آه را بر دلتان خواهم گذاشت» و از دین، ایدئولوژیِ رهایی و مکتب انقلاب میسازد و تمام آموزههای دینی را به نکتههای تیزی تبدیل میکند که قدرت را با چالش روبهرو میکند، در فضای پساانقلاب بین قدرت و ایدئولوژی امتزاج به وجود میآورد. فرانس فانون، آزادیخواه ضداستعماری فرانسوی معتقد است «انقلاب فرزندان خود را میخورد»، اما به نظر بنده «فرزندان، انقلاب را میخورند». انقلاب اسلامی ایجاد شد تا شکوفایی و بالندگی اندیشه را به ارمغان بیاورد، تا رهایی از اندیشههای منجمد را به ارمغان بیاورد، تا آزادی در فضای اندیشگی را به ارمغان بیاورد، اما در فضای پساانقلاب فرزندان مشغول استحاله آن شدند. در عرصه اندیشه نمیتوان به راحتی از اندیشه اصیل و غیراصیل سخن گفت، چون اندیشه مرتبا در حال «رشد» است. به بیان دقیقتر اندیشه به این دلیل اندیشه است که مرتبا خودش را نقد میکند، رشد میکند، هرگز ایستا نیست و توقفش برابر با مرگش است. اندیشهای که تأییدگر خودش باشد و در یک مقطع تاریخی متوقف شود و جز خودش را نبیند و نپسندد، هرچه باشد «اندیشه» نیست. برخی فیلسوفان اسلامی و اندیشهورزان دینی اندیشه را در غایت دین معنا کردهاند و جز آن را اندیشه نمیدانند، به همین دلیل بین این اندیشه و اندیشه دنیای مدرنیته و پستمدرنیته فاصله زیادی وجود دارد. به همین دلیل است که این نوع نگرش به دین، اجازه اندیشیدن باز و بسیط را به انسان نمیدهد و البته باید به این موضوع توجه داشت که چگونه میتوانیم نوعی اندیشهورزی داشته باشیم که از قبل، چارچوب و اهداف و افق مشخصی را برای اندیشه تعریف نکرده باشد. در دوران پساانقلاب واقعا چه اتفاقی افتاد؟ در فضای بعد از انقلاب، اندیشه باید به صورت عمل حکیمانه درمیآمد. به بیان روشنتر، رفتار حاکمان در فضای پساانقلاب باید حکیمانه و توأم با سعهصدر و جذب حداکثری میبود. این سؤال ایجاد شد که کدام تقریر و تدوین باید اصل قرار میگرفت و گفتمان غالب کدام گفتمان بود، چراکه در داخل انقلاب خردهگفتمانهای متنوعی وجود داشت که بعضا نافی یکدیگر بودند. این مسئله باعث شد نتوانیم به تئوری راهنمای عمل یا گفتمان هژمونیک نظاممند و تعریفشدهای برسیم. در موضوع اندیشگی بیشتر تلاش کردیم آستر خودمان را روی ایدههای دیگران پهن کنیم. ایدههای مدرن را گرفتیم و تلاش کردیم آنها را ایرانیزه کنیم که این هم جواب نداد و اندیشههای سیاسی و جامعهشناسی همچنان غربی است. تلاش کردیم مدرنیته و پستمدرنیته ایرانی و دینی داشته باشیم، حتی تلاش کردیم کانت، مونتسکیو، دکارت و هگل دینی داشته باشیم، اما موفق نشدیم، چون نتوانستیم گفتمان جدیدی ایجاد کنیم. باید بتوانیم دو جنبه جهانشمولبودن اندیشه و نگاه درونسرزمینی اندیشه را به صورت همزمان در نظر بگیریم و تعریف کنیم و همانطور که اندیشههای ماس، کانت، هگل، مونتسکیو، افلاطون و دکارت از مرزهای جغرافیایی کشورهایشان فراتر رفت و جهانشمول شد، اندیشه انقلاب اسلامی نیز این سرنوشت را پیدا کند، اما آیا این سخن به این معناست که اندیشههای کانتی، دکارتی، هابرماسی و هگلی که در جوامع غربی معنا دارد و میتواند مشکلات آن جوامع را حل کند، آیا میتواند در یک جامعه ماقبلمدرن هم جواب دهد؟ اگر اینطور تصور میکنیم دچار سهلنگری و سهلباوری هستیم و هنوز نتوانستهایم پاسخ درخوری برای این مسئله داشته باشیم. برای داشتن چنین اندیشهای باید فرماسیون اجتماعی، شرایط جامعه، تاریخ، فرهنگ، نیازها و اقتضائات زمانی داخلی کشور به نحوی سامان یابد که تاب بهچالشکشیدهشدن از سوی سایر اندیشههای جهانشمول را داشته باشد، در این صورت میتواند برای خود سری در سرها بلند کند. باید جهانیگرایی و محلیگرایی را توأمان و با هم داشته باشیم. در این فضا باید بومیگرایی و جهانشمولی را تلفیقِ سازوارهای کنیم. این مسئله یکی از خلأهای فضای اندیشگی جامعه ایران است که امیدوارم با همت اندیشهورزان حل شود. حکومت و اصحاب حاکمیت میتوانند فضا را به نحوی آماده کنند تا اندیشهورزان بدون ترس از هزینه اندیشهورزی وارد کارزار شوند و برای نسل فعلی و آینده اندیشههای شاداب تولید کنند. حوزه اندیشگی از ضروریات امروز و فردای جامعه ماست. اگر این خلاء از سوی روشنفکران داخلی پوشش داده نشود حتما از سوی جریانهای بیهویت داخلی و خارجی پوشش داده میشود. امروز گرایش جوانانمان به آموزهها و اندیشههای وارداتی و قورت دادن محصولات فکری آنها توسط نسل جوان ایرانی است. باید در داخل اجازه گرم شدن بازار اندیشه و اندیشهورزی با طرح و نقادی آنها را داد تا التهابات اندیشگی جامعه ترمیم شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.