گازهای گلخانهای تشدیدکننده بیماری جنگلها
مظفر شیروانی . مشاور بینالمللی جنگل
تغییرات آب و هوایی که آنها را ناشی از افزایش گازهای گلخانهای دياكسيد كربن، متان ، دیاکسید ازت و بخار آب میدانند، فقط باعث گرمشدن هوا، خشکسالی، جاریشدن سیلابها، تغییرات فصول بارندگی، ذوبشدن برف یخچالهای طبیعی، سونامی، گسترش ریزگردها و مسائل دیگر نمیشوند، بلکه اتفاقاتی که رخ میدهد توأم با افزایش رطوبت و درجه حرارت هوا، زمینههای مساعدی را برای طغیان آفات و شیوع بیماریهای قارچی، باکتری و ویروسی فراهم میكند. گرمشدن آب و هوا از عوامل اصلی تغییرات جوامع گیاهی و حیوانی هستند. این تغییرات شرایط را برای رشد برخی از موجودات مناسب و برای برخی دیگر نامناسب میكند. حشرات بخش مهم و تأثیرگذاری در اکوسیستم هستند که انبوهی از آنها تحت تأثیر این تغییرات آب و هوایی قرار میگیرد. پروانه مهاجر شبپره شمشاد که یکی از عوامل خشکشدن شمشادهای هیرکانی است، در کشور مبدأ (آسیای شرقی) دارای پنج نسل است. همین پروانه مهاجر در اروپا به علت هوای معتدل آنجا سه تا چهار نسل و در شمال ایران پنج تا شش نسل در سال دارد. هر چه تعداد نسلهای یک حشره که تابعی از افزایش درجه حرارت محیط است در سال افزایش یابد، به همان نسبت خسارت واردشده به میزبان نیز افزایش پیدا میکند. بهتازگی در کشور آمریکا بیماری ویروسی West-Nil در مدتزمان کوتاهی باعث مرگ هفت نفر نیویورکی شد. افزایش درجه حرارت هوا و گسترش خشکسالی در90 سال اخیر در همین کشور باعث شده است جمعیت موش گوزنی (Peromyscus maniculatus) بهعنوان ناقل نوعی بیماری ویروسی موجب مرگ تعدادی از شهروندان شود. تغییرات اقلیمی و شدت دفعات بارندگیهای شدید باعث جاریشدن سیلابها و آلودگی آبها و انتشار بیماری وبا میشود. سیلاب Mitc در سال 1998 باعث مرگ بیش از 11 هزار نفر در آمریکای مرکزی شد. در ماه فوریه همان سال بارندگیهای شدید باعث شیوع بیماری وبا و مالاریا در موزامبیک و مرگ تعداد زیادی شد. خانههای فراوانی بر اثر سیل تخریب و اقتصاد منطقه کاملا در هم ریخته شد. گرمای هوا علاوه بر گسترش بیماریهای ویروسی، سبب مشکلات دیگری از قبیل ناراحتیهای قلبی، تنفسی، بیماریهای پوستی و آلرژی نیز میشود. تغییرات اقلیمی میتواند باعث طغیان آفات و نابودی کامل برخی از محصولات کشاورزی و جنگلی شود. طغیان ملخها، سوسکهای سرخرطومی، سوسکهای چوبخوار، پروانههای برگخوار و سایر حشرات باعث درهمریختگی جامعه گیاهی و حتی نابودی کامل محصولات کشاورزی و جنگلی میشود. خشکسالیهای متمادی بستر مناسبی را برای حمله انواع قارچها به درختان و خشکكردن آنها آماده میکنند. نمونه بارز این قارچها را میتوان بعینه در خشکشدن گونه بلوط ( بیماری اندوفیت زغالی) و شمشادهای هیرکانی (بلایت شمشاد) زبان گنجشک، نارون در جنگلهای زاگرس و خزری، ارسباران و... مشاهده كرد. خشکسالی توأم با کمبود مواد غذایی افراد جامعه را دچار وحشت و مبتلا به بیماری روحی- روانی ميكند. مردم از ترس خشکسالی و هجوم گسترده ریزگردها مجبور به مهاجرت میشوند که مهاجرت آنها باعث انتقال بیماریها از نقطهای به نقطه دیگر میشود. بیشترین تأثیرات تغییرات آب و هوا بر سلامت انسانها، درهمریختگی یک اکوسیستم است. در یک اکوسیستم تغییرنیافته، تعادل اکولوژی بین آفات، بیماریها و پارازیتهای آنها وجود دارد که مانع از طغیان آفات یا شیوع بیماریها ميشود. یکی از ایدئالترین روشهای پیشگیری از طغیان آفات و شیوع بیماریها، سیستمهای کنترلکننده هستند که میتوانند بهموقع و قبل از طغیان آفات و شیوع بیماریها اعلام خطر کنند و با اعلام خطر میتواند تدابیر امنیتی اتخاذ شود. در وضعیت کنونی که تغییرات آب و هوایی امکان شیوع انواع بیماریها را افزایش میدهند. کمکردن مصرف مواد فسیلی یکی از موارد مهم به شمار میآید. در هر سوختوساز مواد فسیلی، مقدار زیادی گاز دياكسيد كربن ايجاد ميشود. این گاز بهعنوان یکی از مهمترین گازهای گلخانهای نقش عمدهای را در تغییرات گرمای کره زمین ایفا ميكند. هر چه حجم دياكسيد كربن در هوا بیشتر باشد، گرمای کره زمین نیز به همان نسبت افزایش مییابد. جنگلها بهعنوان مهمترین عامل جذب دياكسيد كربن نقش مهمی را در جذب این گاز و انتشار اکسیژن بر عهده دارند. هر چه سطح جنگلها گستردهتر شود، میزان دياكسيد كربن جذبشده از هوا بیشتر و درجه حرارت خنکتر است. منابع جنگلی که سطح آنها در کشور ایران بالغ بر 14 تا 15 میلیون هکتار تخمین زده میشود، مطلقا احتیاجی به آبیاری ندارند، بلکه خود باعث افزایش و تعادل شدت بارندگی در مناطق مختلف کشور میشوند. احیا و پرورش این جنگلها میتواند شرایط مناسبی را برای ارتقای تنوع گونهای گیاهی فراهم کند و زمینه را برای مناسبكردن تغییرات آب و هوایی بهوجود آورد. هر کجا درختی وجود نداشته باشد، دياكسيد كربن نیز از هوا جذب نمیشود. گاز متان که از آب ساکن تالابها، مردابها و حیوانات نشخوارکننده حاصل میشود، توأم با گاز دیاکسید ازت که نتیجه فعالیتهای غیرعلمی کشاورزی است، بايد با اتخاذ تدابیر مناسب حجم آنها در اتمسفر تقلیل داده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.