|

‌كورسویی كه كارساز نیست

امان‌الله قرایی مقدم

این روزها با این پرسش روبه‌رو هستیم كه آیا پایین‌آمدن نرخ ارز و طلا، مبارزه با مفسدان اقتصادی، دستگیری برخی از مسئولان به اتهام مفاسد اقتصادی، برگزاری دادگاه‌ها و... می‌تواند برای مردم امیدبخش باشد و اعتماد از‌دست‌رفته آنان را بازیابی كند؟ آیا می‌تواند گرهی از مسائلی نظیر گرانی کالاهای اساسی و مایحتاج همگانی كه آنها را تحت فشار قرار داده است، بگشاید‌؟ آیا ثابت‌بودن نرخ ارز و ماشین و مواردی دیگر می‌تواند سبب شود تا امیدی به بهبود اوضاع و برطرف‌شدن مشکلات‌شان داشته باشند؟ آیا می‌تواند در برابر اخباری نظیر حذف زنان از موتورسواری، دوچرخه‌های شهر‌ یا حتی حكم‌های طولانی‌مدت یا خبر نامساعدبودن وضعیت زندان‌های زنان و... امیدبخش باشد؟ سرمایه اجتماعی یعنی همدلی و هم زبانی و امیدواری به آینده و وجود اعتماد «افقی و عمودی»! اعتماد افقی یعنی اعتماد بین مردم با مردم و اعتماد عمودی یعنی اعتماد بین مردم با مسئولان و برعکس. به نظر فرانسیس فوکویاما، اعتماد از مهم‌ترین عوامل سرمایه اجتماعی است و موجب احساس یگانگی، استحکام و تعهدات دوجانبه بین مردم و مسئولان، حس تفاهم، رفاقت و دوستی، ایثار، احساس همدردی و تحکیم روابط اجتماعی بین مردم و مسئولان می‌شود. در حال حاضر به نظر می‌رسد در ایران اعتماد همگانی ضعیف شده و سرمایه اجتماعی را ضعیف و نخ‌نما‌شده نشان می‌دهد؛ بنابراین مردم نمی‌‌توانند اعتمادی به یكدیگر و همچنین فعالیت‌های امیدبخش از پایین‌ماندن قیمت ارز تا‌... بکنند که حتما در شرایط اقتصادی‌شان و بهبود زندگی روزمره‌شان می‌تواند تأثیرگذار باشد. آنان با مسائل ساده برخورد می‌كنند.

مثال ساده‌اش را هم می‌توان در این دید كه می‌گویند اگر نرخ ارز پایین آمده چرا ما همچنان با همان نرخ قبلی تخم مرغ می‌خریم؟ پس این سیاست‌ها نمی‌‌تواند وضعیت ما را دچار تغییر کند و امیدی برایمان به همراه داشته باشد. درحالی‌كه نه به دولت و نه حتی به دیگری یعنی همان همسایه و مردمی كه با یكدیگر در یك فضا زندگی می‌كنیم، اعتماد نداریم. باید گفت که ایران و کویت پس از دهه 20 امکان رشد و توسعه یافتند و بدانیم که بین رشد به لحاظ کمی و توسعه به لحاظ کمی و کیفی آنچه مهم است سرمایه اجتماعی، یعنی اعتماد، است و هرگاه مردم می‌گویند اعتماد نداریم، یعنی همدلی نمی‌‌کنند.از سوی دیگر می‌دانیم كه مردم اکنون در شرایط سخت اقتصادی به‌سر می‌برند و چندان نمی‌‌توانند به اخبار منتشر‌شده در رادیو و تلویزیون دل خوش کنند و این به دلیل آن است که بین دولت و این سرمایه اجتماعی فاصله افتاده است. من بارها درباره «سرمایه اجتماعی» نوشته‌ام که صداوسیما هم نمی‌‌خواهد به دنبال ایجاد این سرمایه باشد و این خود اعتماد عمومی را ضعیف‌تر می‌کند و البته اگر قرار باشد که این سرمایه ایجاد شود، چند سال وقت می‌برد.در طول تاریخ ایران دیده‌ایم که بین دولت‌ها و ملت شکاف بوده است که اینها خود زمینه‌ساز ورود بیگانگان شده است چنانچه ما به همین دلیل واضح و مبرهن از اعراب در جنگ قادسیه و در زمان خوارزمشاه از مغول‌ها شکست خورده‌ایم. اگر امید نباشد مردم چندان مداخله‌ای در امور اجتماعی و اقتصادی و سیاسی خودشان نخواهند داشت و باید از بالا به پایین این اعتماد عمومی بازگردانده شود. شکست تاریخی ما در طول تاریخ به دلیل همین ضعف سرمایه اجتماعی است و این در حالی است که مثلا در کشور انگلیس با این وضعیت برگزیت، سرمایه اجتماعی باعث شده که آسیبی به حکومت نرسد چراكه مردم به آن اعتماد دارند. برای نمونه در این روزها مردم در انتخابات شورایاری محلات کمتر مشارکت کرده‌اند و باید از قبل این اعتماد شکل می‌گرفت که این مشارکت بیشتر می‌شد، درحالی‌كه هم‌زمان با تبلیغ این انتخاب مدام اخباری برای جلوگیری از آن مطرح می‌شد! حالا چه انتظاری است که مردم فکر کنند و به اخبار امیدبخش اعتماد كنند؟ شاید برخی به دنبال کورسویی باشند اما این هم کارساز نیست چون مشکل ریشه‌دار است. اگر مسئولان همواره همان كاری را انجام می‌دادند که وعده و وعیدش را داده بودند، این اعتماد هم کم‌رنگ نمی‌‌شد. در نتیجه در عملکرد نادرست مسئولان رفته‌رفته این «بی‌اعتمادی» تقویت شده و «سرمایه اجتماعی» هم در ایران ضعیف‌تر شده است. اگر سرمایه اجتماعی و فرهنگی ضعیف یا به قول «ژوزف شومپیتر» در اصل هشتم و یازدهم نظریه توسعه اقتصادی آب‌و‌هوای اجتماعی یا ارزش‌ها و هنجارها و فضای فرهنگی مساعد و مناسب نباشد، رشد و توسعه اقتصادی حاصل نخواهد شد. در اوایل انقلاب سرمایه اجتماعی به‌سرعت رشد می‌کرد و مردم در اعتماد به دولت بر آن بودند که در امور اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی حضور داشته باشند، اما الان به‌مرور زمان این همراهی کمرنگ شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.