بيماري دموكراسي
در جهان امروز چه چیزهایی دموکراسی را تهدید میکند؟ چرا در سرزمینهایی که دموکراسی سالهاست مستقر شده، نیروهای راست افراطی یا پوپولیست تا این اندازه قدرت گرفتهاند؟ آیا وضعیت شبیه آلمان در ۱۹۳۰ است که دموکراسی بهظاهر ریشهداری بهسرعت در دام فاشیسم افتاد؟ آیا بیتوجهی به تغییرات اقلیمی و پیشرفت پرشتاب فناوری جامعه را به سمتی خواهد برد که دموکراسی قادر به مدیریت جامعه نباشد؟ دیوید والتر رانسیمن، استاد مطالعات سیاست دانشگاه کمبریج، در كتاب «پایان دموکراسی» تلاش ميكند به اين پرسشها پاسخ دهد. در بخشی از کتاب میخوانیم: «هرگاه که دموکراسیِ دیگری در سراشیبی سقوط میافتد، میخواهیم بدانیم که آیا هشداری است به سرنوشت احتمالی دموکراسی ما؟ هر وقت که جان مردم از یک سیاستمدار به لب میرسد، راهی هست تا سیاستمداری دیگر را به جای او انتخاب کنند. رهبران مخوف یا چنان که در چین میگفتند «امپراتوران بد» ممکن است بیسروصدا سر به نیست شوند. احزاب سیاسی در حال احتضار سرانجام به گورستان تاریخ سپرده میشوند. اگر دموکراسی واقعا مغفول بماند یا تضعیف شود، بعید نیست که یک «امپراتور بد» آهسته در نهادهای آن بخزد و جا خوش کند؛
بهطوریکه دیگر نتوان از دستش خلاص شد».
با قدرتگرفتن احزاب راستگرا در اروپای غربی و بهویژه پس از رویکارآمدن دونالد ترامپ در ایالات متحده، بسیاری از استادان علوم سیاسی و حقوق اساسی در این کشورها بهگونهای فزاینده از تضعیف و حتی تخریب دموکراسی در جهان احساس خطر کرده و تحقیقاتی گسترده در چرايي و زمينههاي زایش و بالندگی و احتمالا مرگ تدريجي آن انجام دادهاند. ترامپ در ایالات متحده نماد ظهور عصری جديد در تفكر سياسي است که در آن دموکراسی مانند گذشته جايگاه محکمی ندارد. امروز عالمان علم سياست ظهور نیروها و حکومتهای اقتدارگرا و ضدلیبرال با سمتگیریهای ملی و بیگانهستیز را در جاافتادهترین دموکراسیهای غربی با شگفتی و ناباوری مطالعه میكنند. از نظر نويسنده، ظهور پدیده ترامپ پایان دموکراسی نیست؛ ولی از علائم ضعف و فتور آن است. در چند سال اخير كتابها و مقالاتی پرشمار دراینباره منتشر شده است. ایده اصلی این مباحث آن است که دموکراسی و بهویژه «دموکراسی لیبرال» که پس از جنگ جهانی دوم در جهان غرب در حد تقدس محترم بوده و در بسیاری از نقاط دیگر جهان نیز جانبدارانی پروپاقرص دارد، به دلایل مختلفي در خطر نابودی است.
نويسنده، وضعیت کنونی دموکراسی غربی را در دوره دونالد ترامپ، رسانههای اجتماعی و گستردهترشدن اختلافنظرها تشریح ميکند. به اعتقاد او، بخش مهمی از حس نااطمینانی سیاسی و سرخوردگی، ناشی از نتایج بحران مالی سال ۲۰۰۸ بود و آنچه ما شاهد آنیم، فرونشستن تدریجی بحران ناشی از یک شکست سیاسی است. علاوه بر مشکلات درازمدت اقتصادی، زلزلههای سیاسی انتخاب دونالد ترامپ در آمریکا و همهپرسی خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا هم تأثیر زيادي در وضعيت فعلي دارد. از نظر او اتفاقاتی رخ داده که پنج سال قبل محتمل به نظر نمیرسید؛ بههمیندلیل حس میکنیم در حال عبور از مرحلهای هستیم که آن را درک نمیکنیم و پيشازاين کسی تصورش را نمیکرد. او تأکید میکند که ریاستجمهوری دونالد ترامپ را نباید به منزله پایان دموکراسی به شیوه سنتی دانست؛ اما پیشبینی میکند ممکن است اشخاص عجیبوغریبتری در انتخابات پیروز شوند؛ چراكه امروز مردم فکر میکنند نهادهای سیاسی آنقدر محکم و نیرومندند که چنین اتفاقاتی صدمه واقعی به آنها نخواهد زد. نويسنده تشابه بین تنشهای کنونی سیاسی را با وقایع دهه ۱۹۳۰ به دلیل اوجگرفتن ناسیونالیسم و دیکتاتوری رد
میکند. او میگوید نحوه انعکاس آن اتفاقات ما را گمراه کرده است. ما واقعا نمیدانیم زندگی در دهه ۱۹۳۰ چطور بوده. به گفته او در آن دوره فقر فاحشی وجود داشته، سیاست با نظامیگری توأم بوده، افراطگرایی با خشونت همراه بوده و جوانان اسلحهبهدست بودند و اروپا هنوز درگير فجایع جنگ جهانی اول بود؛ اما این وضعیت شباهتی با اختلالات سیاسی معاصر ندارد.
رانسیمن میگوید برای دموکراسی خطرات اساسیتر و پیشبینیناپذیرتری وجود دارد که میتواند از جانب رسانههای اجتماعی و شرکتهای عظیم تکنولوژی باشد. این قدرتی است که هیچکس ابعاد، سرعت و پیچیدگی آن را درک نمیکند. دموکراسی همیشه توانسته با تبلیغات یا اخبار جعلی مقابله کند؛ ولی ممکن است بیست یا سی سال دیگر حس کنیم که کنترل قدرت واقعی را در این سیستم از دست دادهایم و شرکتهای بزرگ تکنولوژی دارای قدرتی هستند که در تاریخ بیسابقه است؛ درحالیکه در گذشته صنایعی را که قدرت بیش از اندازهای داشتند، میشد در هم شکست، شرکتهای بزرگ تکنولوژی اکنون در هر جنبه زندگی، ازجمله روند سیاسی رخنه کردهاند. اگر امروز کسی بخواهد با گوگل دربیفتد، باید برای دانستن نحوه انجام آن، به خود گوگل مراجعه کند. علاوه بر رسانههای اجتماعی، چشمانداز رسانهها هم در حال تغییر است و مرز بین سیاست، سرگرمی و برنامههای تلویزیونی مستند و واقعی، مشخص نیست.
رانسیمن میگوید افزایش ثروت و رفاه سالهای پس از جنگ جهانی، سبب گسترش دموکراسی لیبرال غربی شد؛ ولی نکته مجهول این است که اگر مردم همچنان فقیرتر شوند، دموکراسی چگونه تغییر خواهد کرد. وقتی دستمزد مردم برای سالهای متوالی افزایش نیابد، آنها به طرف نظرات سیاسی حاشیهای رانده خواهند شد. شواهد متعدد تاریخی وجود دارد که نشان میدهد بدون رشد اقتصادی دموکراسیها به تقلا خواهند افتاد. اگر مردم احساس نکنند وضعشان بهتر شده، در جستوجوی سیاستمدارانی برخواهند آمد که بیشتر و بیشتر در حاشیه قرار دارند. در کشورهای فقیرتر این موضوع میتواند به فروپاشی سیاسی منجر شود؛ ولی در کشورهای باثبات غربی احتمال بیشتری دارد که به جای انقلاب نوعی سرخوردگی ایجاد کند. جوامع ثروتمند ولی بیتحرک میتوانند با دموکراسیهای بههمریخته برای مدت طولانی دوام بیاورند و ممکن است ما اکنون در آغاز چنین روندی باشیم. استدلال رانسیمن این است که دوام دموکراسی سبب میشود مردم درباره آن بيتفاوت شده و به لزوم حمایت و تقویت آن فکر نکنند. او میگوید دراینصورت دموکراسی میتواند زنده بماند؛ ولی پوچ و میانتهی خواهد شد. این دموکراسی سیستمی است که خسته
است و برای مقابله با چالشهای بزرگ تلاش میکند؛ ولی ناگهان از هم نخواهد پاشید. ما باید فکر کنیم که چگونه سیاست میتواند در سطوح محلی، ملی و بینالمللی بهتر کار کند؛ ولی درحالحاضر دموکراسیهای غربی به جای اینکه نظامشان را تغییر دهند، رهبرانشان را عوض میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.