تغيير جايگاه زنان
پرويز اجلالي - جامعهشناس
در بخش اول اين تحليل كه در تاريخ 31 مرداد به چاپ رسيد، سعي شده بود به بررسي و تحليل نهاد خانواده در فاصله 50 و 60 سال گذشته و دگرگونیهایی كه در جامعه ایرانی اتفاق افتاده از منظر تاريخي و اقتصادي به طور اجمالي پرداخته شود، اينك به جنبه ديگري ميپردازيم.
جایگــاه و منزلت اجتماعی زنان غیر از عامل اقتصادی تغییر بنیادی جایگاه زنان که شاید یکی از مهمترین دستاوردهای جامعه ایرانی در نیمقرن گذشته باشد این عامل بر نهاد ازدواج، همسریابی و فرزندآوری نیز تأثیر بسیار گذاشته است. در جامعه سنتی، بهویژه در شهرها زنان هیچ شأن و جایگاه اجتماعیای نداشتند و زائده مردان و موجودات خانگی محسوب میشدند، سواد نداشتند و به مدرسه فرستاده نمیشدند. ریشسفیدان سنتی میگفتند اگر دختر به مدرسه برود، نامه عاشقانه مینویسد؛ بنابراین دختران به سختی اجازه پیدا میکردند از خانه بیرون بروند، زیرا باز همان ریشسفیدان میگفتند بهترین دختر دختری است که آفتاب رویش را ندیده باشد؛ یعنی همواره در چهاردیواری خانه که البته در قدیم بزرگ بود عمر خود را سپری کرده باشد. کارکردن زنان بیرون از خانه رسم نبود. البته زنان روستایی و عشایری چون در کار کشاورزی و دامداری نقش مهمی داشتند از زنان شهری آزادتر بودند و در چهاردیواری خانه محدود نمیشدند. دخترها را خیلی زود شوهر میدادند. درخانهماندنشان برای خانواده مردسالار آبرومندانه نبود. در اکثر مواقع نظر دختر در ازدواج چندان اهمیت نداشت، مگر آنکه توانسته بود قبلا نظر یکی از پسرهای فامیل یا همسایه را جلب کند و والدین آن پسر به خواستگاریاش میآمدند. بعد از ازدواج اوضاع بدتر بود. در سن کم ازدواج میکرد و بلافاصله وارد فعالیتی میشد که جامعه سنتی آن را مهمترین وظیفه او میدانست و آن هم تولید فرزند بود و چون تا بعد از جنگ دوم جهانی از بهداشت و واکسیناسیون و آنتیبیوتیک خبری نبود و بیماریهای عفونی فراوان بود، همه بچهها زنده نمیماندند. بنابراین زنان باید تا وقتی که میتوانستند بچه بیاورند تا با وجود مرگومیر بالای کودکان زیر یک سال و پنج سال چند پسربچه برای کار در مزرعه پدر در روستا یا مغازه و کارگاه پدر در شهر باقی بمانند. زندگی در چهاردیواری خانه هم برای عروسخانمها چندان ساده نبود. این تنها شوهر نبود که عروسخانم باید از او اطاعت میکرد. امور خانه توسط مادرشوهر و امور بیرون توسط پدرشوهر اداره میشد. علاوهبر بچهداری، سایر کارهای خانه هم برعهده عروس بود. مادرشوهر معمولا فقط مدیریت میکرد و دستور میداد. خانوادههای سنتی همیشه برای زنان خانواده و بهویژه عروسهای جوان بسیار پرمشغله بود. هر فصلی کارهای خودش را داشت. خانه هرگز بیمیهمان نبود و زنان کمتر میتوانستند به خود فکر کنند. هرچند ممکن بود با عروسخانمها با محبت و رئوف رفتار شود، اما باید توجه کنیم اینکه این دورهمیها، یگانگیها و رفتوآمدهای بیپایان گذشته که ما معمولا حسرت آنها را میخوریم به قیمت کار شدید و بیپایان برای زنان جوان در خانوادههای گسترده عملی میشد. افزونبراین شواهد قابلتوجهی از محدودیتهای ناعادلانه و شدتعمل و خشونت علیه زنان در خانه شوهر در دسترس است. حتی در این شرایط سخت هم زنان حق طلاقگرفتن نداشتند و حتی اگر در شرع و قانون برای طلاق آنها راهی پیشبینی شده بود، چنین کاری را نمیکردند، زیرا فرهنگ مردسالارانه میگفت دختری که با لباس سفید به خانه شوهر رفت باید با لباس سفید هم به خانه پدر برگردد (لباس سفید دوم کفن بود). طلاق و حتی ازدواج مجدد زن هرچند در اسلام برخلاف برخی ادیان دیگر امکان داشت، اما در عرف بسیار بد تلقی میشد. از آن گذشته زنی که کارکردنش معمول نبود، از نظر مالی وابسته به دیگران بود و اگر خانواده پدری از آبرو هم میگذشت، ممکن بود توان حمایت مالی از او را نداشته باشد، بهویژه آنکه در موارد بسیاری زن مطلقه برای اینکه شوهر ظالمش را وادار به موافقت با طلاق کند، مجبور بود مهرش را حلال کند و اگر در هر شرایطی طلاق میگرفت، در شهرها میبایست در خانهها کلفتی میکرد و شأن اجتماعی پایینی مییافت. علاوهبر اینها گاه خانواده پدری هم او را طرد میکرد. طبیعی بود که در چنین جامعهای ازدواجها پایدار به نظر میرسیدند، اما کسی از واقعیات پشت این پایداری ظاهری سخن نمیگفت؛ پایداریای که در موارد بسیاری به قیمت ازدواجهای اجباری و در کنار هم زیستن زوجهای نامناسب، ازدستدادن کودکی، ازدستدادن فرصت برای رشد استعدادها و علائق و تبدیلشدن به ماشین تولید فرزند و گاه تحقیر و سرکوب زنان به دست آمده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.