|

همگرایی و تکرارپذیری تکاملی

عرفان خسروی. دیرینه‌شناس

بررسی تنوع جانداران نشان می‌دهد درخت حیات پر است از سرشاخه‌هایی که طی تکامل همگرا به یکدیگر شبیه شده‌اند؛ موجوداتی با ویژگی‌هایی بسیار شبیه یکدیگر؛ درحالی‌که نیاکان مشترک آنها فاقد این ویژگی‌ها بوده‌اند. گروه‌های متعددی از دایناسورهای دوره ژوراسیک و کرتاسه؛ چه از نظر ظاهری و چه از نظر سبک زندگی، شبیه پستانداران امروزی هستند؛ گرچه این شباهت ربطی به نیاکان مشترک دایناسورها و پستانداران ندارد. آخرین نیای مشترک دایناسورها و پستانداران، همان آخرین نیای مشترک خزندگان و پستانداران بوده است؛ موجودی مارمولک‌مانند (اما بسیار قدیمی‌تر از مارمولک‌ها) که روی خشکی تخم می‌گذاشته و جز این هیچ‌کدام از صفات دیگر خزندگان یا پستانداران را نداشته است. همه خزندگان (از جمله دایناسورها) و همه پستانداران از نسل همین موجود تکامل یافته‌اند. اما شباهت در نیازها و محیط زندگی باعث شده، دایناسورهایی شبیه تنبل‌ها، مورچه‌خوارها، فیل‌ها، کرگدن‌ها، گرازها، کانگوروها، گربه‌سانان، سگ‌سانان، خرس‌سانان، به‌ویژه پانداها و بسیاری از موجودات دیگر امروزی در دوره کرتاسه تکامل یابند. بسیاری از ویژگی‌های اختصاصی پستانداران نیز در گروه‌هایی از دایناسورها تکامل یافته‌اند؛ مثلا پستانداران تقریبا تنها گروه از مهره‌داران هستند که می‌توانند غذای خود را در دهان بجوند، با دندان به قطعات کوچک‌تر تقسیم کنند و سپس فرودهند؛ تنها گروه دیگر مهره‌داران که می‌توانستند مثل پستانداران غذای خود را در دهان بجوند، دایناسورهای گیاه‌خوار بوده‌اند. همه اینها مثال‌هایی از همگرایی تکاملی میان دایناسورها و پستانداران بود. علاوه‌بر دایناسورها، گروه‌های دیگر خزندگان نیز با جانوران امروزی شباهت‌هایی داشته‌اند؛ مثلا گروهی از خزندگان آبزی، موسوم به ایکتیوسورها، شباهت‌ زیادی به دلفین‌های امروزی داشتند. بررسی‌های ایزوتوپ اکسیژن ۱۸ نشان می‌دهد این گروه از خزندگان حتی خونگرم هم شده بودند. اما گروه‌های مختلف پستانداران نیز با یکدیگر همگرایی تکاملی دارند. عجیب‌ترین و جالب‌ترین نمونه‌اش میان پستانداران کیسه‌دار استرالیا و پستانداران جفت‌دار سایر نقاط جهان دیده می‌شود. کیسه‌داران همگی از یک تبار و دودمان هستند و نسل آنها به نیای مشترکی شبیه صاریغ‌های امروزی بازمی‌گردد. جنین کیسه‌داران در زهدان مادر از کیسه زرده تغذیه می‌کند و وقتی زرده همراه جنین تمام شد، جنین به صورت کاملا ناقص به دنیا می‌آید و درون کیسه شکمی مادرش می‌ماند، شیر می‌خورد تا دست‌وپایش رشد کند و بتواند از کیسه خارج شود. جنین پستانداران جفت‌دار (آن‌طور که از نامشان پیداست) به‌جای کیسه‌ زرده، با کمک «جفت» از خون مادر غذا می‌گیرد و مدت بیشتری در زهدان مادر می‌ماند تا رشدش کامل شود. با وجود چنین تفاوت عمده‌ای، بسیاری از گروه‌های کیسه‌داران استرالیا شباهت زیادی با جفت‌داران پیدا کرده‌اند. کیسه‌دارانی شبیه موش کور، موش، آهو، گربه، ببر خنجردندان، گورکن، کرگدن، خوکچه هندی و از همه عجیب‌تر گرگ در استرالیا (و آمریکای جنوبی) تکامل یافتند که ظاهر و سبک زندگی هرکدام مشابه گروه‌های مختلف پستانداران جفت‌دار بود. شباهت گرگ تاسمانی (که در دهه ۱۹۳۰ منقرض شد) به گرگ‌ها باورنکردنی است. اینکه جانورانی با ظاهر سگ‌مانند دوبار (یا بیشتر) در تبار پستانداران تکامل یافته باشند، نشان می‌دهد گرچه تکامل پیش‌بینی‌ناپذیر است و غایت تکاملی اختصاصی برای هیچ گروهی قابل تصور نیست، اما می‌توان انتظار داشت که پستانداری با سبک زندگی شبیه سگ‌ها، ظاهری شبیه سگ‌ها پیدا کند. فهرست موارد متعدد همگرایی‌های تکاملی میان جانوران مختلف را می‌توان تا ابد ادامه داد، اما از همه این همگرایی‌ها چه نتیجه‌ای می‌توان گرفت؟ شاید این موارد بتوانند تا حدی پاسخ فرضیه استیون جی. گولد را در کتاب مشهور او، حیات حیرت‌انگیز: شیل برجس و سرشت تاریخ (۱۹۸۹) بدهند. گولد در این کتاب قدیمی‌ترین نماینده‌های شاخه‌های جانوران را بررسی می‌کند و این فرضیه را طرح می‌کند که اگر شرایط پیش از تکامل این گروه‌ها بارهاوبارها تکرار می‌شد، هر مرتبه جانورانی متفاوت تکامل می‌یافتند. فرضیه گولد تا حد زیادی درست است. هیچ سرشت پیش‌بینی‌پذیری برای تکامل جانداران وجود ندارد. اما همه می‌دانیم که تکامل برخی صفات تشریحی، ایجاد برخی کنام‌های بوم‌شناختی و پیدایش برخی رفتارها میان هر مجموعه فرضی از جانوران مختلف اجتناب‌ناپذیر است. آخرین پژوهش‌های تکاملی نشان می‌دهد جانوران از بدو تکامل شکارچی بوده‌اند و اغلب جانوران همین شیوه تغذیه را تا امروز حفظ کرده‌اند و گیاه‌خواران گروه‌هایی استثنایی هستند که معدود دفعاتی از نسل شکارچیان تکامل یافته‌اند.1 بنابراین تکامل جانوران هر چندباری که تکرار شود، تکامل اندام‌های حسی برای ردگیری شکار و گریز از شکارچی، چنگ و دندان برای کشتن و دفاع و نیز اندام‌ها و رفتارهایی برای گریز از دست شکارچی‌ها، اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. پي‌نوشت: 1- https://doi.org/10.1002/evl3.127

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.