تکرار فیلم حیات
عطا کالیراد. پژوهشگر زیستشناسی تکاملی پژوهشگاه دانشهای بنیادی (IPM)
توانایی پیشبینی آنچه رخ خواهد داد شاید تنها جام مقدسی باشد که بشر امروز در سر دارد. مردمان در حوزههایي مانند اقتصاد، تاریخ و جرمشناسی و امثالهم در انتظار گویی بلورین هستند و بسیاری از متخصصان و نخبگان نیز درپی ابداع چیزی مانند این گوی بلورین، ابزاری همسنگ جامجم اساطیر ایران1 یا پالانتیری که در داستان ارباب حلقههای تولکین برای دیدن سراسر گیتی در گذشته و آینده بهکار میرود.2 شاید ساخت گویی بلورین برای پیشبینی صعود و سقوط بازار سرمایه، ارتکاب یک فرد به جرم و حتی روابط ژئوپلیتیکی دور از دسترس نباشد -و حتی هماکنون نیز روشهایی پیچیده برای پیشبینی در این حوزهها و موارد بسیار دیگر به کار میرود- اما آیا میتوان چنین پیشبینیهایی را به قلمرو حیات نیز بسط داد؟ آیا میتوان پیشگویی کرد که گونه انسان در هزار سال آینده (با فرض اینکه اینگونه تا آن زمان منقرض نشده باشد) چه هیبتی خواهد داشت و توانایی ذهنی او در آینده چگونه خواهد بود؟ استفن جِی گولد3 (۱۹۴۰-۲۰۰۲)، دیرینهشناس شهیر آمریکایی، در حیات حیرتانگیز: شِل بِِرجِس و سرشت تاریخ4 (۱۹۸۹)، به نقش تصادف در شکلگیری حیاتی که سرشاخههای آن تمامی موجودات زنده عصر ما، ازجمله خود گونه انسان هستند، پرداخت. این شِل را میتوان به صندوقچهای تشبیه کرد که بخشی از انواع و اقسام اشکال حیاتی در میانه دوره کامبرین، ۵۰۵ میلیون سال پیش، را در خود حبس کرده است. بسیاری از سنگوارههایی که از این اشکال ابتدایی جانوری در این صندوقچه یافت میشوند -با توجه به صفات و ویژگیهایی آنان- احتمالا نیاکان و خویشان دور گروههای جانوری کنونیاند، اما برخی دیگر از این اشکال بههیچوجه شبیه به موجوداتي که ما میشناسیم، نیستند. آنچه تنوع این اشکال اولیه جانوری را جالب میکرد، سن این سنگوارهها است: تا پیش از دورهای که انفجار کامبرین خوانده میشود -دورهای که بین ۱۳ تا ۲۵ میلیون سال به طول انجامید و ازاینرو برچسب انفجار چندان در خور این دوره نمینماید- اکثر جانداران روی کره زمین اشکال تکسلولی و جانداران پرسلولی بسیار ساده بودند (این جانداران پرسلولی بیشتر به مجموعهای از سلولهای مستقل میماندند تا یک موجود پرسلولی مستقل). در این انفجار، اشکال پرسلولی پدید آمدند که پیچیدهتر بودند و طرح پیکری مشابه آنچه در جانوران امروزی یافت میشود، داشتند. آنچه ذهن گولد را به خود مشغول کرد تنوع این اشکال جانوری ابتدایی بود؛ چراكه برخی از این اشکال به نیاکان جانوران امروزی بدل شدند و برخی دیگر که بسیار غریب مینمایند، از جمله اجداد جانوران کنونی نیستند؟ اگر فیلم این انفجار را به عقب برگردانیم و اجازه دهیم تا فرايندهای تکاملی بار دیگر این اشکال را تحت تأثیر قرار دهند، آیا همان نیاکان که در نسخه اولیه این فیلم انتخاب شده بودند، انتخاب میشوند یا آنکه این مرتبه، اشکال غریبتری که در شِل بِرجِس وجود داشتند به نیاکان جانوران کنونی بدل میشوند و زادگان این اشکال غریب خواهند بود كه سراسر این کره را فتح میکنند؟ پخش دوباره فیلم حیات به چه معناست؟ اگر فیلم لارنس عربستان (۱۹۶۲) را به عقب برگردانيم و بار دیگر پخش کنيم، آیا اینبار ترکان در عَقَبه از گروهی از جداییطلبان عرب به سرکردگی ابو تایه و توماس ادوارد لارنس شکست نخواهند خورد؟ جان لانگشاو آستین5 (۱۹۱۱-۱۹۶۰)، فیلسوف شهیر انگلیسی، بهگونهای فلسفی به مسئله تکرار افعال و پیامد آن میپردازد: «تصور کنید که در بازی گلف چندین ضربه در نزدیکی حفره را از دست داده باشم و آشفته شده باشم؛ چراکه میتوانستم این گویها را در حفره بیفکنم. این آشفتگی به این معنا نیست که اگر تلاش کرده بودم گویها را در حفره میافکندم؛ تلاش کردم و ضربهها را از دست دادم. پرسش این نیست که اگر شرایط متفاوت میبود این گویها را در حفره میافکندم: احتمالا در شرایط متفاوت چنین میشد. مسئله مورد نظر من این است که آیا تحت شرایط یکسان میتوانستم گویها را در حفره بیفکنم یا خیر» (آستین، ۱۹۶۱). اگر فیلم لارنس عربستان را هزاران بار به عقب بازگردانم، هرگز ترتیب وقایع و پیامدهای آن در این فیلم دگرگون نخواهد شد، چراکه شرایط پخش فیلم در دفعات متعددی که فیلم را به عقب برمیگردانم بهگونهای تغییر نمیکند که روابط علت و معلولی تازهای پدید آیند. اگر شرایط تغییر کند، به عنوان مثال ترتیب صحنههای فیلم را شخصا تغییر دهم، آنگاه فیلم دگرگون خواهد شد. پرسش گولد را براساس آزمایش ذهنی آستین میتوان به دو شکل تفسیر کرد: 1- آیا تحت شرایط یکسان، در صورت بازگشت به گذشته و بازپخش رشد و شاخهزایی درخت حیات، اشکال جانداری متفاوتی از آنچه امروزی میبینیم، پدید میآمدند یا خیر؟ 2- آیا تحت شرایط متفاوت، درختهای حیات متفاوت روی کره زمین شکل میگرفتند؟ پاسخ به تفسیر دوم از پرسش گولد بسیار آسان مینماید؛ تحت شرایط متفاوت، شایستگی زیستی اشکال متفاوت (یعنی تعداد زادگانی که این اشکال نسبت به میانگین زادآوری جمعیت برجا میگذارند) تغییر خواهد کرد. به عنوان مثال، مدتها پس از شکلگیری حیات در حدود چهار میلیارد سال پیش، اشکال ابتدایی حیات در محیطی با غلظت پایینی از اکسیژن زندگی میکردند. حدود ۲.۴ میلیارد سال پیش، غلظت اکسیژن در اتمسفر به شدت افزایش مییابد (افزایشی که میتوان تا حدی به پیدایش و گسترش جانداران تکسلولی فتوسنتزکننده نسبت داد) و این تغییر شایستگی موجوداتی که به اکسیژن حساس بودند را به شدت کاهش داد و اشکال مقاوم به اکسیژن فراوانتر شدند. مداقه در باب تفسیر اول از پرسش گولد اما به آسانی ممکن نیست: شرایط یکسان باید تا چه اندازه یکسان باشند؟ فرض کنید برای روشن و خاموشکردن چراغ اتاق خود جعبه سیاهی با یک دستگیره و یک اهرم وجود دارد. روی جعبه صفحه نمایشی وجود دارد که هر 30 ثانیه عبارت «دستگیره» یا «اهرم» را نشان میدهد. تا زمانی که روی صفحه عبارت «دستگیره» نقش بسته باشد، تنها میتوانید با چرخاندن دستگیره این جعبه سیاه چراغ اتاق را خاموش یا روشن کنید و وقتی «اهرم» روی صفحه نمایش نقش ببندد، تنها اهرم جعبه سیاه فعال است. تصور کنید که بهنمایشدرآمدن عبارت «دستگیره» یا «اهرم» روی صفحه نمایش دستگاه حاصل نوسانات تصادفی حرارتی در مدار الکترونیکی است که در دل این جعبه سیاه تعبیه شده است. اگر در لحظه «الف» باید چراغ اتاق را روشن کنید و روی صفحه نمایش، «دستگیره» به نمایش درآمده باشد، آنگاه دستگیره را کشیده و چراغ را روشن میکنید. اگر نوار این رخداد را به عقب برگردانیم -یعنی به لحظه «الف» بازگردیم- و شرایط مانند آزمایش ذهنی جِی اِل آستین یکسان باقی بماند، آنگاه صفحه نمایش بار دیگر «دستگیره» را نشان خواهد داد چراکه یکسانبودن مطلق شرایط به معنای یکسانبودن نوسانات حرارتی در محیط پیرامون مدار الکتریکی جعبه سیاه نیز خواهد بود. اما اگر مقصود از یکسانبودن شرایط این باشد که در بازگشت به لحظه «الف»، همچنان چراغ اتاق را باید روشن کنیم، با توجه به اينكه شرایط در سطح اتمی لزوما یکسان نیستند، بنابراين صفحه نمایش، «دستگیره» یا «اهرم» را، بسته به نوسانات کاتورهای در آن لحظه، به نمایش خواهد گذاشت و شما بار دیگر به مدد اهرم یا دستگیره چراغ را روشن میکنید.6 اگر مقصود گولد از پخش دوباره فیلم حیات، تکرار رشته روابط علت و معلولی تحت شرایط یکسان (در معنایی که جِی اِل آستین به کار برد) باشد، آنگاه همانند جعبه سیاه ما که در شرایط یکسان همواره «دستگیره» را در لحظه «الف» به نمایش میگذارد، درخت حیات نیز هیچ تفاوتی با شکل امروزی آن نخواهد کرد. به نظر میرسد که چنین تعبیری از یکسانبودن شرایط چندان راهگشا نیست چراکه تحت شرایط مطلقا یکسان انتظار هیچگونه تفاوتی در رابطه میان علت و معلول در لحظهای خاص نخواهیم داشت. اما اگر مقصود گولد را شرایط تقریبا یکسان فرض کنیم، آنگاه پرسش گولد از پرسشی فلسفی به پرسشی علمی فروکاهیده میشود. پس میتوان پرسش گولد را چنین بازنویسی کرد که «آیا در شرایط محیطی یکسان و فشارهای انتخابی همسنگ، روند تکامل و تنوعزایی موجودات زنده پیشبینیپذیر خواهد بود یا خیر؟». گولد لفظ وابستگی تاریخی7 را در این خصوص به کار برد و مسئله بازپخش نوار حیات را به سرشت تاریخی زیستشناسی تکاملی پیوند داد: آیا روند تکاملی گروهها و جمعیتهای زیستی وابسته با تاریخی است که پشت سر گذاردهاند؟ اگر چنین وابستگیاي وجود داشته باشد، آنگاه در شرایط یكسان و فشارهای انتخابی همسنگ، گروههای مختلف زیستی مسیرهای متفاوت تکاملی را در پیش خواهند گرفت. گولد تصور میکرد که تنها راه پاسخ به این پرسش بررسی سنگوارهها و استنباط بر اساس تنوع اشکال مختلف در لایههای زمینشناختی است. از منظر او «خبر بد این است که آزمایشی [در باب وابستگی تاریخی] نمیتوان ترتیب داد» (گولد، ۱۹۸۹). گولد درخصوص ناممکنبودن آزمایش در رابطه پرسش وابستگی تاریخی کمی بدبین بود. روشهای آزمایشگاهی متفاوتی برای بررسی وابستگی پاسخ تکاملی جمعیتها به شرایط یکسان به تاریخچه تکاملی این جمعیتها ابداع شده است. تمامی این روشها مبتنی بر استفاده از میکروبهاست چراکه این جانداران در مدتزمان کوتاهي رشد کرده و تولیدمثل میکنند (به عنوان مثال، برخی گونههای باکتریایی در شرایط ایدئال، طول نسلی برابر ۹۰ دقیقه دارند؛ در مقام مقایسه، طول نسل گونه انسان تقریبا ۳۰ سال است). در آزمایش تکامل درازمدت ریچارد لِنسکی8، در دانشگاه ایالتی میشیگان، از میان 12 دودمان مختلف باکتریایی که به مدت 65 هزار نسل در محیط ثابت تکامل پیدا کرده بودند، توانایی مصرف سیترات در یکی از این دودمانها پدید آمد. آیا بروز این توانایی به ترتیب وقایعی که در آن دودمان رخ داده بود-یعنی تاریخ آن دودمان- بستگی داشت؟ پژوهشها نشان داد که ترتیب جهشها در مراحل اولیه تکامل به گونهای بود که جهش مصرف سیترات را به جهشی مضر در آن ترکیب ژنتیکی بدل میکرد؛ اما جهشهای بعدی پسزمینه ژنتیکی در این دودمان را به گونهای تغییر دادند که جهش مصرف سیترات اثری مفید بر شایستگی جمعیت داشت و نهایتا در آن تثبیت شد. در آزمایش دیگر در باب وابستگی تاریخی، باکتریها به مدت دو هزار نسل در محیط که منبع انرژی در آن قند گلوکز بود، رشد کردند و سپس به مدت هزار نسل در محیطی که منبع انرژی در آن قند مالتوز بود، به تکامل خود ادامه دادند. تاریخ هر دودمان در این آزمایش همان دو هزار نسل تکامل در گلوکز در فاز نخست آزمایش بود. در این آزمایش وابستگی دودمان به تاریخ تکاملی آن در فاز نخست آزمایش در مراحل اولیه تکامل در محیط مالتوز از میان رفت و دودمانها روندهای تکاملی مشابهی را در این محیط جدید پیش گرفتند. پاسخ به این مسئله که آیا پخش دوباره نوار حیات، نتایج یکسانی را در پی خواهد داشت، براساس این نتایج آزمایشگاهی (و آزمایشهای پرشمار دیگری که دراینباره انجام شدهاند، پاسخی مطلق و آسان نیست. چنین به نظر میرسد که اگر راهحلهای ممکن در یک محیط محدود باشند -مانند شرایط محیط مالتوز- تاریخ چندان اثری بر انتخاب این راهحلها ندارد؛ چراکه شمار این راهحلها اندک است. در مقابل اگر تعداد زیادی راهحل برای مسئلهای زیستی وجود داشته باشد، آنگاه تاریخ - همانند تکامل مصرف سیترات در باکتری- میتواند اثر ژرفی بر روند تکاملی یک دودمان داشته باشد. چنین به نظر میرسد که تکامل هم میتواند جبری باشد و هم وابسته به تاریخ. چنین درهمتنیدگیاي به این معناست که پیشبینی روند تکاملی در برخی شرایط بسیار آسان است و در برخی شرایط دیگر عملا ناممکن. برای فهم جبری یا وابستهبودن روند تکاملی، باید تصویری از ساختار فضای راهحلهای ممکن زیستی در شرایط خاص داشته باشیم. دشواری در این است که چنین فضایی، فضایی است با ابعاد بسیار و آنچه تاکنون در باب آن میدانیم، فقط سایه تکهای کوچک از این فضاست که به مدد تکامل در آزمایشگاه بر ما هویدا شده است. چنین به نظر میرسد که گوی بلورین مورد نیاز برای پیشبینی روندهای تکاملی موجودات زنده، با توجه به اطلاعات کنونی ما، بسیار دور از دسترس باشد. پينوشتها: 1- جامی که فردوسی آن را چنین توصیف میکند: پس آن جام بر کف نهاد و بدید/ در او هفت کشور همی بنگرید. 2- جالب است که شرکتی با همین نام پالانتیر (Palantir Technologies) از سوی پیتر تیل در سال ۲۰۰۳ در کالیفرنیا بنیان نهاده شد و هدفش پیشبینی مسائل مختلف با استفاده از انبوهی از داده و سودبردن از الگوریتمهای یادگیری ماشینی است. این شرکت اکنون همکاری تنگاتنگی با مراکز اطلاعاتی و انتظامی ایالات متحده دارد. 3- Stephen Jay Gould 4- Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History 5- John Langshaw Austin 6- این آزمایش ذهنی الهامگرفته از آزمایش ذهنی مشابهی است که فیلسوف شهیر آمریکایی، دن دِنِت (1942- )، در باب نقش تصادف در رفتارهای ارادی به کار برد. 7- Historical contingency 8- Richard E. Lenski
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.