مزایا و هزینههای هوشمندی
امیر رحمانی
ناسا در اوایل دهه ۹۰ میلادی حدود صد میلیون دلار را به پروژهای به نام سِتی1 اختصاص داد که هدف از آن گوشسپردن به امواج رادیویی در فضا در جستوجوی موجودات هوشمند فرازمینی بود. مدافعان این پروژه استدلال میکردند که هرچند نمیدانیم چه تعداد سیاره در کهکشان ما وجود دارد و چه درصدی از آنها قابل زیست هستند؛ اما در هر سیارهای که شرایط مساعد برای ظهور حیات را داشته باشد، در نهایت و بیتردید موجودات هوشمند ظهور خواهند کرد. پروژه ستی با مخالفتهایی روبهرو شد و ناسا نام پروژه را تغییر داد تا مانع از حذف آن از سوی کنگره شود؛ اما در بین مخالفان پروژه، نام چندین نفر از زیستشناسان پرآوازه نیز به چشم میخورد. این زیستشناسان احساس میکردند مدافعان پروژه ستی درک درستی از تئوری فرگشت ندارند و دچار تعصبی شدهاند که قدمتی صدساله دارد. این باور جزمی را «زنجیره بزرگ موجودات» میخواندند و بر مبنای آن، فرگشت فرایندی است که موجودات را به سمت پیچیدهترشدن هدایت میکند و هوشمندی عالیترین مظهر پیچیدگی است. بهاینترتیب ظهور موجود پیچیدهای نظیر انسان در هر سیارهای که مناسب حیات باشد، اجتنابناپذیر خواهد بود؛ حتی امروزه نیز دانشمندانی هستند که ناخودآگاه موجودات را در یک «اِشِل» فرضی فرگشتی به پَست یا عالی تقسیمبندی میکنند و فرگشت را نوعی نردبان میدانند که هر موجود سادهای در پی بالارفتن از آن است تا خود را به سطوح عالیتر برساند. زیستشناس نامی، ارنست مایر، هشدار داد که از بین بیش از 50 میلیون گونه متفاوت حیات که روی زمین ظاهر شدهاند، فقط یک گونه موفق شده است تمدنی هوشمند بسازد و احتمال ظهور مورد مشابه در دیگر سیارات زیستپذیر زیاد نیست. ما انسانها به مغز و تواناییهای ذهنی خود بیش از اندازه ارج مینهیم؛ اما مغز انسان تنها عضو پیچیدهای نیست که در طبیعت فرگشت یافته است. برای مثال فیل را در نظر بگیرید که خرطوم دارد. او با کمک خرطوم خود میتواند اشیای سنگین را جابهجا کرده یا درختان را از ریشه دربیاورد؛ اما خرطوم فیل برای انجام کارهای ظریف نیز مناسب است. فیل میتواند با خرطومش یک سکه را از روی زمین بردارد، با قلممو نقاشی کند، آب بر خود بپاشد تا خنک شود یا خاک بر خود بریزد تا از گزند حشرات مصون بماند. اگر فیلها ادعا کنند که غایت و هدف نهایی فرگشت این است که خرطوم ظاهر شود، شما چه جوابی خواهید داشت؟ شاید بگویید مزایای هوشمندی بسیار بیشتر از خرطوم است و بهایندلیل ظاهر شدن آن اجتنابناپذیر میشود. همانطور که مزایای بینایی بسیار زیاد است و جانوران تاکنون از 40 مسیر فرگشتی مختلف دارای چشم شدهاند؛ اما ظاهر شدن یک عضو پیچیده فقط مرهون مزایای آن نیست؛ بلکه هزینه را نیز باید در نظر بگیریم. هوشمندشدن هزینه گزافی برای ما داشته است. کاسه سرِ نوزاد انسان بهقدری بزرگ است که زایمان به یکی از مرگبارترین مراحل زندگی زنان تبدیل شد. لگن خاصره زنها در طول زمان تغییر شکل یافت و نتیجهاش این بود که زنها قادر نیستند همپای مردان بدوند. بافت مغز به ضربه حساس است که آن را بسیار آسیبپذیر میکند و از طرف دیگر به مقادیر عظیمی انرژی نیاز دارد. سیمکشی پیچیده مغز زمان لازم برای واکنش به خطر را افزایش میدهد. کودک به سالها مراقبت نیاز دارد. اجداد ما در سراسر طول عمر خود یا بچه بودند و نیاز به مراقبت داشتند یا از بچههای خود مراقبت میکردند. نتیجه اینکه وقتی مزایا و هزینه هوشمندشدن را با خرطومدارشدن مقایسه میکنیم، بعید است که هوشمندی گزینه بهتری باشد. هوشمندی و خرطوم هر دو محصول تصادفی نیروهای طبیعی هستند که هدف و غایتی ندارد. اگر این ادعا که خرطومدارشدن گزینهای اجتنابناپذیر برای فرگشت بوده، سادهلوحانه و متکبرانه است؛ پس در تصور خود مبنی بر اجتنابناپذیربودن هوشمندی نیز باید تجدیدنظر کنیم. پينوشت: 1- SETI مــخـفــف جمـلـه Search for Extra-Terrestrial Intelligence به معنای جستوجو برای هوش فرازمینی است. ستي یک پژوهش علمی است که در میان امواج رادیویی رسیده از سوی فضا، به دنبال الگوهای منظم و منحصربهفردی میگردد که ممکن است از سوی موجودات هوشمند کیهانی ارسال شده باشند. در این پژوهش، با استفاده از رادیوتلسکوپهای قدرتمند، امواج رادیویی کیهانی جمعآوری و به صورت اطلاعات خام ذخیره میشوند. این اطلاعات سپس با نرمافزارهایی که ویژه این کار طراحی و روی کامپیوترها نصب شدهاند، آنالیز میشوند و امواج رسیده از منابع طبیعی کیهان از زمینه حذف میشوند تا احتمال یافتن امواج رادیویی منظم که ممکن است منشأ غیرطبیعی داشته باشند، بیشتر شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.