بازخوانی ۲ سال سخت حسن روحانی
دردسرهای آقای رئیسجمهور
علی ایوبی : دو سال از عمر دولت دوم حسن روحانی گذشته و بعد از شش سال سکانداری دولت تدبیر و امید، حالا او تنها دو سال فرصت دارد که دولت دوازدهم را به هشتمین رئیسجمهور تاریخ جمهوری اسلامی ایران تحویل دهد. روحانی 71 ساله در دو سال اول دولت دوم خود با چالشهایی مهم دستوپنجه نرم کرده است؛ از خروج یکجانبه آمریکا از برجام تا حوادث طبیعی مانند سیل در استانهای کشور. شرایط اقتصادی نیز در این دو سال با چالش بسیاری مواجه بوده و بالارفتن قیمت ارز، هم برای مردم و هم برای دولت مشکلات زیادی را ایجاد کرده است. به مناسبت هفته دولت به برخی از مهمترین چالشهای رئیسجمهوری در دو سال اخیر پرداختهایم. خروج ترامپ از برجام 18 اردیبهشت سال 97، رئیسجمهور جمهوریخواه آمریکا به صورت یکجانبه از برجام خارج شد. دونالد ترامپ در نطقی ايران را متهم به خرابکاري در منطقه و نقض توافق و دستيابي به سلاح هستهاي کرد و فرمان بازگرداندن تحريمهاي هستهاي ايران را امضا کرد؛ اتفاقی که با واکنش مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا روبهرو شد و بدون آنکه آمريكا يا ايران را خطاب قرار دهد، توصيه کرد تا به تعهداتشان متعهد بمانند. ساعتی بعد نیز رئیسجمهوری در یک برنامه زنده تلویزیونی ظاهر شد و با تأكيد بر اينکه برجام توافق بينالمللي ايران و آمريكا نبوده که آمريكا بخواهد از اين توافق خارج شود، گفت از اين لحظه توافق برجام ميان ايران و پنج کشور است؛ از اين پس 1+5، يک را از دست داده است و در اين شرايط ما بايد منتظر آن باشيم که شش کشور بزرگ جهاني نسبت به اين توافق چگونه عمل خواهند کرد. کمی بیش از یک سال در اوایل تیر امسال، ایران گام اول خود در کاهش تعهدات هستهای را برداشت و اعلام کرد از سقف ذخیره اورانیوم غنیسازیشده طبق توافق؛ یعنی ۳۰۰ کیلوگرم عبور کرده است. در گام دوم نیز اواسط تیر اعلام شد ایران از سقف تعیینشده برای غنیسازی؛ یعنی ۳.۶۷ درصد عبور کرده و مشغول غنیسازی ۴.۵ درصدی است. گزارشهای آژانس که در یک سال بین خروج آمریکا و تصمیم ایران، پایبندی ایران به توافق را تأیید کرده بود، کاهش تعهدات را در همان میزان اعلامشده از سوی ایران تأیید کرد. قرار است ایران در ماه جاری گام سوم را هم عملیاتی کند که هنوز جزئیات آن اعلام نشده است. اعتراضات شهری دی 96 هفتم دی سال 96، تجمعی اعتراضی در مشهد با عنوان «نه به گرانی» در اعتراض به سیاستهای دولت حسن روحانی برگزار شد، اما کمکم به دیگر شهرهای کشور، از جمله تهران نیز کشید. معاوناول رئیسجمهوری اولین کسی بود که به این اعتراضها واکنش نشان داد و گفت چند کالا گران شده که دلایل خود را دارد و دولت هم مکلف است قیمت آنها را اصلاح کند، اما مسائل اقتصادی بهانه برخی مسائل شده است. در پشت پرده مسائل دیگری مطرح است. کسانی که بانی برخی اقدامات علیه دولت شدهاند، بدانند دود اقدامات آنها به چشم خودشان میرود. وقتی حرکت سیاسی در خیابان شروع میشود، دیگران بر آن سوار میشوند و کسانی که آن حرکت را شروع کردهاند، پایاندهنده آن نیستند. وزیر کشور در واکنش به این اتفاقات از معترضان خواسته بود تا افراد درخواست مجوز کنند و از حضور در تجمعات بدون مجوز قانونی خودداری کنند. رحمانیفضلی همچنین اعلام کرده بود تعداد بازداشتشدگان در این تجمعات بیش از پنجهزار نفر بوده و تظاهرات در روزهای ابتدایی به صد شهر رسیده و در ۴۲ شهر هم درگیری اتفاق افتاده بود. این اعتراضات تا اواخر دیماه ادامه داشت و کمکم فروکش کرد. شعار «اصلاحطلب اصولگرا دیگه تمومه ماجرا» بارها در این تجمعات سر داده شد. حسن روحانی در 6 شهریور که برای پاسخ به سؤالات نمایندگان در جلسه علنی مجلس شرکت کرده بود، به این اعتراضات هم اشاره کرده و گفته بود: «کشوری که در مسیری آرام حرکت میکرد چه شد که جو تغییر کرد؟ تاریخ این تغییر ۵ دیماه سال ۹۶ است. هر کس تاریخ دیگری بدهد آدرس غلط به مردم داده است. ۵ دیماه سال ۹۶ بود که مردم ناگهان دیدند عدهای در خیابان آمدند و شعار میدهند. شعارها کمکم به شعارهای هنجارشکنانه تبدیل شد. مردم دچار حیرت شدند. مردم آمدند و پاسخ قاطع دادند، اما درعینحال این حادثه کمنظیری در سالهای گذشته بود». او گفته بود: «حادثه دیماه، آقای ترامپ را به طمع انداخت تا اواخر دیماه اعلام کند من در برجام نمیمانم، مگر اینکه اروپا و دیگران در مورد منطقه و مسئله موشکها همراه شوند. بعد از این تهدید و ناآرامیهای داخلی مردم نگران شدند». استعفای ظریف ساعت به نیمهشب ششم اسفند 97 نزدیک میشد که وزیر خارجه در اقدامی غیرمنتظره در یک پست اینستاگرامی اعلام کرد از سمت خود استعفا داده و صحنه سیاسی ایران را دچار شوک کرد؛ اتفاقی که دقیقا در روزی افتاد که بشار اسد در یک سفر کوتاه به تهران با مقام معظم رهبري و رئيسجمهوري دیدار و گفتوگو کرده بود. در تصاویر منتشرشده از این ملاقاتها ظریف و اعضای وزارت خارجه حضور نداشتند و همین میتوانست دلیل این استعفا باشد. وزیر خارجه در پست اینستاگرامی خود نوشته بود: «از بزرگواری مردم عزیز و دلاور ایران و مسئولان محترم در ۶۷ ماه گذشته بسیار سپاسگزارم. از ناتوانی برای ادامه خدمت و تمام کاستیها و کوتاهیها در دوران خدمت صمیمانه پوزش میخواهم. شاد و سربلند باشید». یک روز بعد با اینکه حسن روحانی هنوز به این استعفا واکنش نشان نداده بود، ظریف در گفتوگو با سايت آريا گفت: «استعفاي من صرفا بهمنظور دفاع از شأن و جايگاه وزارت امور خارجه در روابط خارجي بوده است که آن را در کنار ساير توانمنديها براي امنيت ملي ايران حياتي ميدانم. من ناراحتي و دلخوري شخصي ندارم و نيازي به دلجويي ندارم. بهعنوان وزير خارجه وظيفه داشتم به خاطر منافع ملي و اقتدار کشور در برابر رعايتنشدن جايگاه وزارت خارجه واکنش نشان دهم. بقيه گمانهزنيها صرفا زاييده تخيلات افراد است». در نهایت اما رئیسجمهوری در نامهای پذيرش استعفاي وزیر خارجه را برخلاف مصالح کشور دانست و با آن موافقت نکرد. محمدجواد ظريف نیز در پيامي از مردم و مسئولان قدرداني کرد. نکته جالب واکنش فرمانده نيروي قدس سپاه به این استعفا بود. سردار سلیمانی که در ديدارهاي بشار اسد با مقام معظم رهبري و رئيسجمهوري حضور داشت، با اشاره به حضور نداشتن ظريف در ملاقات اخير رئيسجمهوري سوريه با حسن روحاني گفته بود: «در جريان سفر اخير آقاي بشار اسد به تهران و ملاقات او با آقاي دکتر روحاني رئيسجمهور محترم، برخي ناهماهنگيها در نهاد رياستجمهوري که مطرح هم شده، منجر به عدم حضور وزير خارجه کشورمان در اين ملاقات و متعاقبا گلايهمندي ايشان شده است. قرائن نشان ميدهد هيچگونه تعمدي براي عدم حضور آقاي دکتر ظريف در اين ملاقات نبوده است و بايد تأكيد کنم ايشان بهعنوان وزير خارجه جمهوري اسلامي ايران مسئول اصلي در حوزه سياست خارجي کشور هستند». او همچنین گفته بود: ««حتما آقاي ظريف مسئول سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران است و طي مدت مسئوليت در وزارت امور خارجه کشورمان همواره مورد حمایت و تأييد مقامات عاليرتبه نظام، بهويژه مقام معظم رهبري بوده و هستند. ايشان براي تأمين منافع ملي کشور پيوسته اقدامات ارزشمندي را در سطوح گوناگون انجام داده و در مسير مبارزه با دشمنان قسمخورده انقلاب اسلامي و ملت ايران نيز همراهي لازم را داشتهاند». استعفای وزرا رئیسجمهور پیش از شوک استعفای وزیر خارجهاش، با استعفا و خروج دو وزیر دیگر خود نیز مواجه شده بود. 28 مهر سال 97 بود که عباس آخوندی، وزير راهوشهرسازي که از اصلاحطلبان دولت نیز محسوب میشد، استعفای خود را در کانال شخصی خود منتشر کرد و از هیئت دولت رفت. او که در هر دو دولت حسن روحاني وزير اين وزارتخانه بود، در سه سال آخر سه بار استيضاح شد و هربار به وزارتخانه برگشت. او در آن استعفا عنوان کرد که در سال 96 سه بار استعفا داده و رخصت خواسته بود که در اولين فرصت از کابينه خارج شود. آخوندی در استعفای خود اعلام کرده بود که رئیسجمهور سه اصل «پايبندي به قانون»، «احترام به حقوق مالکيت» و «اقتصاد بازار رقابتي» را نقض کرده است. متن استعفا نشان از اختلافنظر زیاد او با حسن روحانی را نشان میداد. حسن قاضیزادههاشمی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران نیز از وزرای کلیدی دولت دوم حسن روحانی محسوب میشد که در ۱۳ دی ۱۳۹۷ از سمت خود استعفا داد. دلیل استعفای او کمی بودجه سال 98 در بخش سلامت عنوان شده بود. استعفای محمد شریعتمداری، وزیر صنعت، معدن و تجارت نیز از نکات جالب دولت بود. او که در آستانه استیضاح بود، ناگهان استعفا داد و بهعنوان وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی به مجلس معرفی شد و رأی آورد. علی ربیعی، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی و مسعود کرباسیان، وزیر امور اقتصادی و دارایی نیز در این دولت از طرف مجلس استیضاح و برکنار شدند. در دولت دوم حسن روحانی بارها نیز از اختلافنظر میان اسحاق جهانگیری، معاون اول رئیسجمهور و محمود واعظی، رئیس دفتر حسن روحانی سخن گفته شد. حتی چند باری استعفای جهانگیری مطرح شد که در نهایت همه آنها تکذیب شد. اختیارات ویژه اختیارات ویژه از آن مسائلی است که حسن روحانی بارها درباره آن صحبت کرده است. ماه رمضان امسال بود که رئیسجمهور از مشکلات در دوران جنگ یاد کرد و گفت: «همانگونه که در جنگ هشتساله اختیارات ویژهای را از امام راحل گرفته و توانستیم جنگ را اداره کنیم و حتی موفقیتهای بسیاری را به دست آوریم، امروز هم به چنین اختیاراتی نیاز داریم. در هیچ دورهای در تبادلات بانکی و فروش نفت با مشکلات و شرایط امروزه مواجه نبودهایم، بنابراین نیازمند تمرکز و احساس شرایط جنگ اقتصادی از سوی همه هستیم». شرایط اقتصادی بهوجودآمده و انتقاداتی که به دولت تدبیر و امید درباره مسائل فرهنگی و سیاست خارجی میشد، از عوامل مهمی بود که روحانی را بر آن داشت تا نیاز به اختیارات ویژه را حس کند. او در جای دیگر گفته بود: «وقتی از دولت سؤال و مطالبهای میشود، باید از طرف دیگر بررسی شود که دولت چه مقدار در حوزههای مورد سؤال دارای اختیار بوده است؛ بهطورمثال اگر درباره سیاست خارجی، فرهنگ یا فضای مجازی از دولت سؤال و مطالبهای میشود، باید ببینیم که دولت چقدر در این حوزهها اختیار دارد. باید در حد توان و در حوزه اختیارات رئیسجمهور از دولت مطالبه داشت». او در اسفند سال گذشته نیز در استان گیلان از این دغدغه سخن گفته بود و با اشاره به برگزاری جلسات متعدد با مقام معظم رهبری درباره شرایط کنونی جنگ اقتصادی و روانی، عنوان کرده بود: «در این جلسات به رهبر معظم انقلاب گفتم که در این مرحله نیاز به یک فرمانده داریم تا همه مردم و ارکان نظام با یک فرماندهی واحد دشمن را شکست دهند و پیشنهاد دادم که ایشان بهعنوان رهبر نظام، فرماندهی جنگ اقتصادی را برعهده بگیرند و همه مسئولان و قوای کشور در خدمت ایشان باشند تا مسیر و راه را آنگونه که ایشان هدایت میکنند، ادامه دهیم. مقام معظم رهبری گفتند الان شرایط جنگ است و نیاز به فرمانده این جنگ داریم که باید فرمانده آن رئیسجمهور باشد و این تأکید مقام معظم رهبری بود و بر این مبنا دستور دادند تا دولت و قوای دیگر در چارچوب مقررات در کنار دولت باشند و من نیز در آن جلسه اعلام آمادگی کردم که دولت و رئیسجمهور به شرایط حساس کنونی کشور کمک کنند». البته حرفهای رئیسجمهوری درباره داشتن اختیارات ویژه با انتقاد هم مواجه شده است. آیتالله جنتی در افتتاحیه پنجمین اجلاسیه مجلس خبرگان رهبری، تلویحا به آن اشاره کرده و گفته بود: «سیاستگذاری، راهبری و پیگیری اصلی اداره کشور بر عهده رهبری معظم انقلاب بوده و برای مقابله با مشکلات، ایشان حداکثر اختیارات را به دستگاههای مختلف اعطا فرمودهاند و اکنون این دستگاههای ذیربط هستند که باید پاسخگوی مسائل کشور باشند». حسن روحانی چندباری نیز از «رفراندوم» گفته و آن را نیز یکی از ظرفیتهای استفادهنشده قانون اساسی میداند. سیل نوروز 98 دولت سال 98 را با اخبار سیل در شمال و جنوب کشور آغاز کرد. رئیسجمهوری در ایام عید به استانهای سیلزده مازندران، گلستان، خوزستان، ایلام و لرستان سفر کرد. او وزیر کشور را مأمور کرده بود تا برای تکمیل و تسریع در اقدامات امدادی انجامشده، علاوه بر امکانات موجود در استانهای سیلزده، تجهیزات و امکانات لازم از مناطق همجوار نیز برای مدیریت مشکلات ناشی از سیل، کاهش خسارات و هرگونه کمک فوری و لازم به سیلزدگان بسیج کند. روحانی همچنین در دیدار جمعی از وزرا، مدیران و مسئولان اجرائی کشور با تأکید بر اینکه باید در زمان مناسب و با مطالعات دقیق، علت اصلی بروز چنین حوادثی بررسی شده و تصمیمات لازم برای جلوگیری از تکرار آن اتخاذ شود، گفته بود این حوادث تلخ و تأسفبار به ما گوشزد میکند باید در طراحیهای زیرساختی و برنامهریزیها دقت بیشتر و نگاه بلندمدت داشته باشیم. در آخرین روز تعطیلات هم رئیسجمهوری در تماس تلفنی با معاوناول، وزیر کشور و استانداران سراسر کشور، وحدت و تلاش خستگیناپذیر ملت، مدیران، نیروهای مسلح و امدادگران در همه حوزههای امدادرسانی در شهرهای سیلزده را نمایش همبستگی ملت و قدرت ایران اسلامی دانست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.