به یاد تونی موریسون، نویسنده و اولین زن سیاهپوست برنده نوبل ادبیات
نقش استعارههای جسمانی در پیدایش زیبایی
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
مغزپژوهی امروز که بدن را محور شناخت انسان میداند، این مهم را در تجزیه و تحلیل آثار ادبی و هنری نیز قابل پژوهش و بررسی میداند. در علوم شناختی جدید، تنها راه رسیدن به مفاهیمی انتزاعی، تجربیات حسی حرکتی در کنشهای بدنی و ساختهشدن استعارههای مفهومی اولیه از راه تجربه و یادگیری عملی در طول تاریخ زندگی است. اما در علوم شناختی و زبانشناسی تا اواخر قرن گذشته جهان انتزاعی زبان و تفکر و هنر، مستقل از جهان انضمامی و ملموس بدن و حس و حرکتهای ناشی از کنشهای آن دانسته میشد؛ همانطور که جهان ذهن هم منفک و مستقل از جهان بدن تلقی میشد. در این نوع جهانبینی، زیبایی نیز همچون شناخت و آگاهی به جهانی مطلق، ایدئال و انتزاعی منفک از جهان انضمامی، جسمانی و ملموس روزمره تعلق داشت. جالب است در عرصه ادبیات، تونی موریسون، نویسنده سیاهپوست آمریکایی، در در اولین رمان خود، آبیترین چشمها (۱۹۷۰) به طرز شگفتانگیزی در یک رویارویی آشکار هنرمندانه، جهانبینی جایگزینی را مقابل جهانبینی غالب در جامعه غربی سفیدپوست آمریکایی ارائه میکند. در جهانبینی غالب غربی، زیبایی امری مطلق، انتزاعی و منفک از کنش انسانی دانسته میشد. اما تونی موریسون در این رمان ادعا میکند زیبایی ناشی از استعارههای کنش انسانی است که نمونه بارز آن در آوای بلوز در موسیقی جاز سیاهان، به نمایش گذاشته میشود. فراموش نکنیم رمان آبیترین چشمها قبل از طرح نظریههای جدید شناختی و طرح نظریه استعارههای شناختی برای رسیدن به مفاهیم انتزاعی از جمله زیباییشناسی از سوی کسانی مانند لیکاف و جانسون (سال ۱۹۹۸) نوشته شده است. تونی موریسون در رمان «آبیترین چشمها» با شجاعت ادعا میکند بر عکس فرهنگ غالب بر جامعه سفیدپوستان آمریکایی، جهان انتزاعی زیباییشناختی، از جهان جسمانی و کنشهای انضمامی انسانی منفک، جدا و مستقل نیست. شاهد مثال محکم و پرصلابت موریسون، موسیقی جاز و آوای حزین بلوز در فرهنگ سیاهان آمریکایی است. زیبایی حزنآلود بلوز، با پوست و گوشت و استخوان سیاهان درآمیخته و زیبایی آن ربط مستقیم به استعارههای جسمانی این موسیقی در حافظه تاریخی این مردمان دارد. موریسون در آبیترین چشمها به تراژدی زندگی پکولا، پاولین و کولی در خانواده بردلاو در رمان دارد که خالی از درک زیبایی جسمانی برخاسته از مفاهیم استعاری موسیقی جاز است؛ بهویژه بر جهانبینی تراژیک پولین تأکید دارد که به دنبال داشتن آبیترین چشمهاست که مظهر زیبایی آرمانی ناب انتزاعی رایج در فرهنگ سفیدپوستان است. در فصل انتهای داستان، روایت جازگونه کلودیا بسیار گویاست. او به آواز مادرش گوش میکند که همچون کودکی بلوز میخواند: «محنت صدای مادر من سبز و آبیرنگ شد و بار غم از روی دوش واژهها برداشته شد و مرا مجاب کرد که درد تنها قابل تحمل نیست، بلکه شیرین است». چشیدن شیرینی درد، خود اشارهای دیگر به استعاری و جسمانیبودن درک و فهم زیبایی نهفته در بداههنوازیهای هنر بلوز در موسیقی جاز و همه رنجهای بهتجربهدرآمده تاریخی در پیوند با بدن است. موریسون در مصاحبهای با مجله پاریسی در سال ۱۹۹۳ به این موضوع اشاره میکند: «برای انبوهی از سیاهان آمریکایی، جاز نوعی مطالبه و بازخواهی بدنشان بود... شما مردمی را تصور کنید که خودشان مالک بدن خودشان نبودند و یا از بچگی برده بودند و یا به خاطر میآورند که پدر و مادر و اجدادشان برده بودهاند. بنابراین موسیقی جاز و آواز بلوز به نوعی تداعیکننده مالکیت هیجانهای تنانه، یعنی انضمامیترین بخش وجودشان است». به نظر کت موسس، منتقد ادبی، کلودیا، راوی داستان آبیترین چشمها، چون زیباییشناسی سیاهپوست است زیرا او با آواز بلوز زندگی میکند و این موسیقی در جسم او نفوذ کرده و تسخیرش کرده است. البته از این طریق است که او خود را از گزند تسخیر فرهنگ سفیدپوستان آمریکایی در امان و بدنش را در مالکیت و کنترل خود نگه میدارد که خود میتواند بیانیه سیاسی شجاعانهای باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.