روایت یک ائتلاف 57 ساله
در ادامه جستار «تحزب در ايران»، پس از بررسي روند فعاليت حزب توده، جبهه ملي و نهضت آزادي، در اين شماره به حزب مؤتلفه اسلامي ميرسيم؛ تشكيلاتي كه از سال 41 تاكنون توانسته منشأ رخدادهاي مهمي در تاريخ معاصر باشد. در سال 1341 كه لايحه انجمنهاي ايالتي و ولايتي تصويب شد، دو هيئت مذهبي از کسبه و تجار بازار تهران تصميم گرفتند با يکديگر ائتلاف کنند و سپس يکي ديگر از هيئتهاي فعال بازار را نيز مطلع کرده و در ائتلاف خود سهيم کردند. آنها پس از ائتلاف، در يکي از ملاقاتهاي مردمي با امام خميني، ماجراي ائتلاف خود را به او اطلاع دادند و ايشان نيز ائتلافشان را تأييد کرد. ائتلافکنندگان که بعدها به «هيئتهاي مؤتلفه اسلامي» معروف شدند، هيئتهاي مسجد امينالدوله، مسجد شيخعلي و اصفهانيها در بازار تهران بودند. اين گروهها در جلساتي باهم آشنا شدند و با نظر و تصويب امام خميني، آيتالله مرتضي مطهري و چند نفر از ديگر شخصيتهاي روحاني، متکفل هدايت و تغذيه معنوي هيئتهاي مؤتلفه اسلامي شدند. از حبيبالله عسگراولاديمسلمان، حاجصادق اماني، مرتضي نيکنژاد، رضا صفارهرندي، مرتضي مطهري، صادق اسلامي، سيداسدالله لاجوردي، مهدي عراقي و علي درخشان در مقام بنيانگذاران اصلي هيئت مؤتلفه اسلامي نام برده شده است. گفته ميشود اساسنامه هيئتهاي مؤتلفه نيز چندي بعد از سوی آيتالله بهشتي تنظيم شد. فعاليت مؤتلفه پيش از انقلاب به گزارش «تاريخ ايراني»، ساماندادن اعتصابهاي سراسري، برپاکردن تظاهرات در شهرهاي مختلف، تکثير و توزيع نوشتهها، بيانيهها و نوارهاي صوتي امام خميني که در نجف و سپس در پاريس در تبعيد به سر ميبرد، از مهمترين فعاليتهاي سياسي اين جمعيت در سالهاي پيش از انقلاب بود. هيئتهاي مؤتلفه اسلامي در ميان گروههاي مبارز پيش از انقلاب، تنها تشکل و گروهي بود که از همان ابتدا فعاليتهاي سياسي-مذهبي خود را حول محور امام خميني و مبارزه با استبداد پهلوي متمرکز کرد. الگوي رفتاري و فکري هيئتهاي مؤتلفه اسلامي، بيش از هر چيز منبعث از گروه فداييان اسلام به رهبري نوابصفوي بود؛ چنانچه حتي برخي از اعضاي مؤتلفه ازجمله شهيد مهدي عراقي، از فعالان جمعيت فداييان اسلام به حساب ميآمدند و متناسب با شرايط و اوضاعواحوال سياسي- اجتماعي رژيم، اقدامات متفاوتي را در دستور کار قرار ميدادند. رويآوردن به اقدامات مسلحانه هرچند رويکرد فرهنگي-مذهبي مؤتلفه در ابتدا بر ديگر وجوه فعاليت اين تشکل سايه افکنده بود، اما بهويژه بعد از دستگيري و تبعيد امام به ترکيه، برخي از اعضاي مؤتلفه براي پيشبرد اهداف خويش با تغيير در روش مبارزه، به تشکيل شاخه نظامي و اتخاذ خطمشي مسلحانه گرايش پيدا کردند؛ هرچند اين رويه با مخالفت امام مواجه شد. با وجود اين، طرح مسئله انجمنهاي ايالتي و ولايتي و نيز کاپيتولاسيون در مجلس شوراي ملي و سپس تصويب آن به دست حسنعلي منصور، نخستوزير وقت، ائتلاف ميان بازاريان ناراضي و روحانيان مخالف دولت را تقويت کرد. اينچنين بود که پس از سخنراني شديداللحن امام درباره تصويب اين قانون، محمد بخارايي، عضو شاخه نظامي جمعيت هيئتهاي مؤتلفه اسلامي، حسنعلي منصور را به فتواي شوراي روحانيت در اول بهمن ۱۳۴۳ در برابر مجلس شوراي ملي ترور کرد. بعد از اين اقدام و با دستگيري اعضاي اصلي و زندانيکردن آنها، برخي اعضاي مؤتلفه که بيرون از زندان بودند يا بعد از مدتي از زندان آزاد شده بودند، با سازمان مجاهدين خلق (قبل از انشعاب) به همکاري پرداختند. در ارتباط با ترور منصور، چهار نفر از اعضاي مؤتلفه در سال 1344 اعدام و شش نفر ديگر به حبس ابد محکوم شدند. اعضاي مؤتلفه در پوشش فعاليتهاي فرهنگي-مذهبي ازجمله تأسيس مکتب تحقيقات و تبليغات صادقيه، بنياد رفاه و تعاون، مدرسه رفاه، شرکت سبزه، شرکت صحرا، شرکت فيلم در خدمت دين و... تا تشکيل ستاد استقبال از امام به فعاليتهاي سياسي و فرهنگي خود ادامه دادند. در اين ستاد افرادي مانند عسگراولادي، بادامچيان، عراقي، شفيق، توکليبينا، رخصفت، سعيد محمدي، اسلامي، مقصودي و... از مؤتلفه حضوری جدي داشتند. ترور حسنعلي منصور حاجمهدي عراقي که به همراه بخارايي، نيکنژاد، صفارهرندي و اماني جزء گروه ترور منصور بود و در محاکمههای ابتدایی به اعدام و سپس حبس ابد محکوم شد، درباره روز ترور منصور گفته بود: «... چهار نفر از اين برادرها مسلح بودند که در هر قسمتي که هرکدامشان زودتر با منصور برخورد کردند، او مبادرت به عمل بکند... . نزديکيهاي ساعت ۱۰ بود که ماشين منصور از قسمت شاهآباد وارد ميدان بهارستان ميشود و بهطور عمودي جلوي در مجلس ميايستد، همان در بزرگ. قبل از اينکه شوفر بيايد پايين، برگردد بيايد اين ور در را باز بکند، خود منصور در را باز ميکند و ميآيد بيرون... آقاي بخارايي هم از قسمت جنوب به طرف شمال داشت ميآمد، [منصور] که در را باز ميکند و ميآيد، به فاصله دو متر بين اين دو تا فاصله بوده، گارد محافظ با دو تا ماشين بنز ايستاده بودند، هنوز گارد محافظ پياده نشده بودند، اسلحه هم لاي دفترچه بود، آن دفترچه که دستش بوده، اسلحه هم لاي آن بوده، به مجرد اينکه منصور ميآيد پايين، اسلحه را همان جوري که دستش بوده تير اول را شليک ميکند که ميخورد به شکم منصور، منصور که دولا ميشود، تير دوم را ميزند پسگردنش، تير سوم را که ميخواهد بزند [گارد محافظ ميزنند زير دستش]، اسلحه ميپرد بالا. بخارايي را آنجا ميگيرند. وقتي ميگيرند آقاي نيکنژاد از آنور ماشين شروع ميکند به تيراندازي، گارد فرار ميکند، آقاي بخارايي هم فرار ميکند. سربازهايي که دم مجلس بودند، صداي تير را که ميشنوند، ميآيند بيرون نيکنژاد را ميگيرند. نيکنژاد ميگويد من نبودم، [او آنجاست] دارد ميرود، [و براي فريب آنها وسط ميدان را نشان ميدهد] آنها برميگردند، ميبينند که يکي وسط خيابان دارد فرار ميکند، نيکنژاد را ولش ميکنند که آن هم ميپرد توي تاکسي، نيکنژاد از آنور ميرود. آقاي بخارايي هم چون زمين يخبندان و سُر بود، سُر ميخورد زمين، (ميخورد زمين)، چندتا پليس که عقبش کرده بودند، ميگيرند او را آنجا و ميآورند کلانتري بهارستان». حسنعلي منصور بلافاصله پس از ترور در مقابل مجلس شوراي ملي به بيمارستان پارس منتقل شد. فرداي آن روز شش جراح آمريکایي، انگليسي و فرانسوي براي معالجه نخستوزير رو به احتضار به تهران دعوت شدند و در روز سوم بهمن پزشکان ايراني، آمريکايي، انگليسي و فرانسوي خبر از بهبودي حال حسنعلي منصور دادند. پس از اعلام اين خبر شاه و فرح در بيمارستان پارس از حسنعلي منصور عيادت کردند اما در روز ۵ بهمن بار ديگر حال او رو به وخامت گذاشت و صبح روز ششم بهمن بود که حسنعلي منصور بر اثر شدت خونريزي درگذشت و در پي مرگ او، اميرعباس هويدا وزير دارايي به حکم شاه مأمور تشکيل کابينه شد. عوامل ترور منصور يعني محمد بخارايي، مرتضي نيکنژاد، صفارهرندي و صادق اماني پس از اين واقعه، بازداشت، محاکمه و به اعدام محکوم شدند. حکم آنها در بامداد روز ۲۶ خرداد ۴۴ به اجرا درآمد. ديگر مرتبطان پرونده از جمله حاج مهدي عراقي، محيالدين انواري و عسگراولادي هم به حبسهاي طويلالمدت محکوم شدند. نظر امام درباره ترور منصور يکي از مسائلي که در سالهاي بعد همواره درباره مسئله ترور منصور مطرح بود، اين است که هيئتهاي مؤتلفه با حکم شرعي(فتوا) دست به ترور منصور زدند اما با وجود اينکه آنها در آن زمان بهعنوان پيروان امام خميني شناخته ميشدند، اين فتوا از سوي امام خميني صادر نشده و او حتي صريحا با چنين اقدامي مخالفت کرده بود. آيتالله محيالدين انواري که از سال۱۳۴۴ تا ۱۳۵۶ به جرم مشارکت در قتل حسنعلي منصور و همراهي با گروههاي مؤتلفه اسلامي در زندان بود، درباره چگونگي اعلام مخالفت امام با ترور نخستوزير روايت جالبي دارد: «آقاي اسلامي در شوراي مرکزي مؤتلفه بود. من در شوراي روحاني بودم. از طرف شورا ميآمد. در مسئله منصور آقاي صادق اماني آمد منزل ما و گفت: با اعلاميه کار درست نميشود. اين هنوز زمان اسدالله علم بود. صادق ميگفت كه علم را بکشيم. چند سؤال کردم و گفتم چه ميخواهي؟ گفت: از آقا بپرسيد که ما مجازيم بزنيم؟ گفتم: کسي هست که بزند؟ گفت: آري، هستند جوانهايي که اين کار را بکنند. من گفتم: اين تبعاتي دارد، دستگيري دارد، اعدامي دارد. باز گفتم: کساني هستند؟ گفت: آري. گفتم: باعث اميدواري است که بعد همين جمله زمينه محاکمه ما شد. آقاي يدالله جلاليفر تجارتخانه داشت. به من ميگفت: کي قم ميروي؟ من ميخواهم حاجآقا را ببينم. بعد از نماز مغرب و عشا راه افتاديم بهسوي قم. او پول آورده بود. يازده شب رسيديم. ساعت دوازده رفتيم خانه آقا. ديدم در بيروني، خلخالي، آقا مصطفي و توسلي صحبت ميکردند. از ديدن من تعجب کردند. گفتم: ميخواهم آقا را ببينم. آقا مصطفي رفت آقا را بيدار کرد. رفتم خدمت حاجآقا که لب تخت نشسته بود. جلاليفر هم آمد دست حاجآقا را بوسيد. آقا از ايشان پرسيد چه لزومي داشت اين وقت شب بيايي؟ آقاي انواري هم وکيل من بود. جلاليفر گفت: بله ولي ميخواستم خدمت شما برسم. امام هم پول را قبول نکرد و گفت: با ايشان حساب کنيد که همانجا ما اين کار را کرديم. بعد حاجي رفت. عذر خواستم که براي اين کار نيامدم. بعد مسئله را طرح کردم. مؤتلفه ميخواهند دست به اقدامات تند بزنند. ميگويند دوره اعلاميه گذشته است، بايد يک کاري کرد. امام اول يک داستان تعريف کردند. فرمودند يکي از دوستان ما اينجا آمد و اسلحهاش را درآورد و گذاشت جلو من و گفت: من فردا ديداري با علم دارم. اگر اجازه بدهيد علم را در دفترش ميکشم. به او گفتم: نه، ما تازه اول کارمان است. خواهند گفت اينها منطق ندارند. بگذاريد اينها را به مردم بشناسانيم. بايد بگوييم اينها فساد آوردهاند و ادعاي اصلاحات دارند. بگذاريد بشناسانيم آرام آرام. بعد مردم تکليف خود را ميدانند. معين نکنيد. صبح مکلف هستي بروي تهران و بگويي اين کار را نکنيد. اين شب پنجشنبه بود. شب را به تهران برگشتيم. سر راه رفتم محل تجارت صادق اماني. خودش نبود. پرسيدم حاجي کجاست؟ گفتند رفته سرکشي به چندجا بکند. در راه او را ديدم و پيغام امام را دادم و گفتم: ايشان مرا تکليف کرده که نکنيد، به ما ضرر ميزند. اين بود تا اينکه اسدالله علم سقوط کرد. بعد حسنعلي منصور آمد سر کار؛ وضعيت تغييري نکرده بود. امام کارهايش را ميکرد و مؤتلفه اعلاميه ميداد؛ تا ماه رمضان رسيد. صبحي بود کتابدار کتابخانه مجلس (آقا بهاء دايي من) به من زنگ زد: خبر داري؟ گفتم: چه؟ گفت: منصور را زدند. مگر شما خبر نداريد؟ گفتم: اصلا خبر ندارم. روزنامهها درآمد. چند اسم بود که از دوستان ما هستند. کمکم درآمد که مؤتلفه اين کار را کردند در شاخه نظامي. بخارايي، مرتضي نيکنژاد، صفار هرندي و صادق اماني». با اينکه طبق روايت آيتالله انواري، امام صريحا با ترور نخستوزير مخالفت کرده بود اما هيئتهاي مؤتلفه با اين وجود ميگويند براي ترور منصور حکم شرعي داشتهاند. از آن جمله حبيبالله عسگراولادي، دبيرکل سابق حزب مؤتلفه اسلامي است. عسگراولادي صدور فتواي قتل منصور را منتسب به آيتالله ميلاني ميداند و ميگويد: «شهيد حاج صادق اماني در بيانات خود به کرات قبل از دستگيري و در زندان قبل از شهادت اظهار ميداشتند که فتواي قتل منصور را آيتالله ميلاني و تعدادي ديگر از مجتهدان صادر فرمودند که شاخه اجرايي هيئتهاي مؤتلفه آن را عملي ساختند...». مؤتلفه پس از انقلاب بعد از پيروي انقلاب اغلب اعضاي جمعيت مؤتلفه، جذب حزب جمهوري اسلامي شدند اما در پي تعطيلي حزب جمهوري اسلامي در سال ۱۳۶۵ اين جمعيت، تجديد سازمان سياسي کرد و با هويت سياسي نويني وارد معادلات و رقابتهاي گروهي در درون ساختار جمهوري اسلامي شد. بهويژه در دهه نخست جمهوري اسلامي، مؤتلفه اسلامي، به اصليترين گروه جناح راست در ايران تبديل شد. اين گروه، در زمينه سياسي دولتگرا ولي از نظر اقتصادي مخالف کنترل کامل وزارت بازرگاني و وزارت اقتصاد و دارايي بر همه فعاليتهاي تجاري و مبادلات اقتصادي است. مؤتلفه پس از انقلاب اولويت خاصي را براي خود نسبت به ساير گروههاي فعال سياسي قائل بود و علت را در سابقه مبارزه عليه شاه و نزديکدانستن خود به امام خميني، حوزه و روحانيت ميدانست. جمعيت هيئتهاي مؤتلفه اسلامي که در دي ماه سال ۱۳۸۲ به حزب مؤتلفه اسلامي تغيير نام داد، در مرامنامه خود آورده است: «مؤتلفه اسلامي، توانست براي اولينبار در تاريخ معاصر ايران، تشکلي سياسي-عقيدتي، تحت رهبري ولي فقيه عادل زمان و مرجع تقليد و تحت نظارت و هدايت شوراي روحانيت و به دور از الگوپذيري از سازمانها و احزاب شرقي و غربي پديد آورد و شعار «مقلد»بودن بهمعناي واقعي و اصيل را مطرح سازد». حبيبالله عسگراولادي، نماينده رهبر انقلاب در کميته امداد امام خميني، براي چند دهه رهبري اين گروه را به دست داشت تا اينکه در سال ۱۳۸۲ همراه با بخشي از دگرگونيهاي جزئي در ساختار تشکيلاتي او از اين سمت کنارهگيري کرد و بهجاي وي محمدنبي حبيبي، شهردار پيشين تهران، دبيرکل حزب مؤتلفه اسلامي شد. حزب مؤتلفه اكنون هم در عالم سياست فعاليت جدي دارد و يكي از احزاب مهم جبهه اصولگرايي محسوب ميشود؛ چنانچه يكي از سران اين حزب يعني مصطفي ميرسليم در انتخابات رياستجمهوري سال 96 نامزد شد كه نتوانست رأي لازم را بياورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.