|

زيستن مرگ؛ جرم‌شناسي هنرمند در مستند قاضي و مرگ

حقوق در هنر

وحيد آگاه: «قاضي و مرگ» مستند ساخته حسن خادمي به تهيه‌کنندگي او و مهدي کوهيان است. کوهيان، حقوق خوانده و با خادمي، مستند سختي مهيا کرده‌اند. موضوع، حساس؛ و سوژه، يک قاضي شهير و عالي‌رتبه به قدمت يک عمر است: نورالله عزيز‌محمدي، قاضي متخصص قتل و جنايت. همين که توانسته‌اند عزيزمحمدي و خانواده‌اش را به پذيرش دوربين راضي کنند و تا آخرين لايه‌ها رفته‌اند، کار سترگي انجام شده. با اين درجه از سخت‌گيري نهادهاي صادرکننده مجوز از يک سو و محافظه‌کاري سوژه‌ها از سويي ديگر در زمانه حاضر، صرف ساخت اثر، دست‌مريزاد دارد و کار هم درآمده. اين فيلم به اندازه چند واحد جرم‌شناسي درس دارد، آن هم با زبان تصوير. انتخاب درست و زيستن با علاقه، دليل گذر از مرحله «بودن» به «شدن» وفق فيلم، عزيزمحمدي 45 سال قضاوت کرده با حدود چهارهزارو 500 پرونده و حدود چهار هزار حکم مرگ و غالبا قصاص. اين آدم موفق در کارش که قوه قضائيه هم به سادگي او را از دست نداده، با مرگ عجين بوده و به دوربين مي‌گويد بايد «دل بدهي تا فلک را سقف بشکافي». بدون صرف وقت و تدقيق و گذاشتن عمر، به قله نمي‌روي. او با تمام وجودش با مرگ همراه بوده: در محله دوره جواني، برادرش در حوض منزل خفه شده؛ مادرش را خيلي زود در همان خانه از دست داده؛ خاطره‌اش از جواني، تابوتي بوده که از کوچه در نمي‌آمده و پيشنهاد داده که جنازه را درآورند و تابوت را کتابي خارج کنند؛ از اصغر قاتل در محله‌شان مي‌گويد و «هـ. و» که بعدها اعدام شده؛ پدرش را به قتل مي‌رسانند؛ و مخلص کلام اينکه تمام زندگي‌اش اين بوده که صبح‌ها تا آخر وقت، جنايت مردم را تصويرسازي كند و در فجيع‌ترين و مشمئزکننده‌ترين واقعيت‌ها غور کند تا حکم دهد و بعد هم براي خانواده از اينها بگويد که چه شد و چطور آدم‌ها به قتل مي‌رسند و آخر آن چه شد. اموري که خانواده با شنيدنش مي‌ترسند، حيرت مي‌کنند و غمگين مي‌شوند؛ او چه کشيده که وسط پرونده‌ها بوده. او با همان آرامش و طيب‌خاطري صحنه‌هاي جنايت را شرح مي‌دهد که قتل پدرش را. خانواده هم کنارش بوده؛ همسرش که هم دوستش دارد و هم قبولش. مي‌گويد جديدا در کارش دخالت نمي‌کنم. قابل تصور است که عزيزمحمدي در منزل هم درگير بوده. اما نکته اين است که همسرشان مي‌گويند به صددرصد رسيده و حکم داده و همه محکومان با حکم شوهرش، حقشان بوده؛ دخترشان اظهار مي‌كنند خطا ممکن است و هيچ کس عاري از خطا نيست، اينکه بارها از خودش پرسيده و فکر کرده درباره شغل پدرش، اما ايمان و باور پدرش را ديده و او هم اين اعتقاد را به پدر دارد. همسر و فرزندانت که به «ايمان به کارت» باور داشته باشند، مي‌تواني اين عمر دراز، قضاوت سخت را سپري کني و بشوي قله زمينه شغلي‌ات. قاضي ما با مرگ کنار آمده. مي‌تواني کنار گود بنشيني و بگويي او، اين همه حکم مرگ داده و فلان و بهمان. اما او درست انتخاب کرده. توضيح مي‌دهد که از هم‌دوره‌اي‌هايش، «عبدالصمد خرمشاهي، وکيل موفق و مشهور کيفري و دکتر حسين آقايي‌نيا، استاد برجسته حقوق جزا» بوده‌اند. افرادي که زمينه اين حوزه را داشته و با خشونت حقوق کيفري کنار آمده‌اند. عزيزمحمدي، با کارش عجين شده و الگويي است براي موفقيت در کار، با همه ابعادش. تفوق جرم‌شناسي بر حقوق کيفري او با قانون کار کرده، اما بستر اجتماع را قبول دارد و جرم‌شناسي را بر حقوق جزا ترجيح مي‌دهد. تقصير را بر ذمه جامعه مي‌اندازد. بيان مي‌کند «دختري که از کودکي، درگير مسائل اخلاقی بوده، گفته کسي از من نپرسيد چرا چنين مي‌کني؟». در دانشگاه علوم قضائي، مجازات مرگ براي قتل و مواد مخدر را بي‌تأثير نمي‌داند، اما معتقد است نتيجه و هدف مدنظر مقنن را برآورده نکرده و از همه مهم‌تر، موجب کاهش اين جرائم نشده است. فقر را علت مي‌داند. غالب قتل‌ها در ايران با دزدي و جرائم همراه است و علتش؟ فقر. از جمله قتل پدرش. در تاکسي اما، مجازات را بازدارنده مي‌داند. در پرونده‌اي، متهمي که معاونت در قتل براي او ثابت نشده، اما در سرقت مسلحانه بوده؛ همسر جوان متهم با گريه، تقاضاي رأفت مي‌کند و او معتقد به کمک به اوست چون زن جوان دارد و تازه ازدواج کرده. اينها در حقوق نيست، در زمينه حقوق است. کمکش مي‌کند، اما همان زمان با موبايل به خبرنگار از مجازات سنگين مي‌گويد براي بازدارندگي. براي همان جامعه‌اي که در صحنه بعد آمده‌اند به تماشاي رايگان و بي‌بليت مجازات مرگ در ملأ عام و غالبا با موبايل براي ثبت اين صحنه؛ لابد براي بازدارندگي! معيشت قاضي با لبخندي معنادار پاکت را باز مي‌کند و خبر مي‌دهد بابت اضافه‌کاري ماهي 300 هزار تومان واريز كرده‌اند: «دلمان به همين 200، 300 تومن‌ها خوشه». بلافاصله مي‌رويم روي خانه‌اي که مي‌سازد. مي‌نالد: خواب ندارم، دلهره دارم چطور تمامش کنم و خب، حقوق يک قاضي با 45 سال قضاوت اينه. بابت اون همه پرونده بي‌خوابي نداشتم، ولي واسه پول اين خونه رو دارم. طلاي زنم، ماشينم و هرچي داشتم گذاشتم تا خونه تموم شه. همان فقري که گفت. همان فقري که گفت مادرش مريض بوده و پول دکتر نداشته‌اند. آن فقر در شمايلي ديگر، بازسازي شده است. حاکميت منصفانه قانون در قامت مرد مذهبي اهل دل او آدم اهل دلي هم هست: فوتبال مي‌بيند، گل‌ها را آب مي‌دهد، ورزشکار است، با نوه‌اش بازي مي‌کند، دو شمشير زيبا را که براي پرونده‌اي بوده براي خود برداشته، سفر مي‌رود و عاشقانه همسرش را دوست دارد. عکس فرداي نامزدي‌اش، پيش از انقلاب با کراوات و سبيل پرپشت و ژست عکس، گواهي مي‌دهد. قبل و بعد از پيروزي انقلاب، روي ريل قانون حرکت کرده، اما جامعه و ابرچالش‌هايش را فراموش نکرده. هويتش، «نورالله عزيزمحمدي» است و پسرش محمد، تمثال حضرت علي(ع) بر ديوار منزلش است، کفن دارد و مدت‌ها در آن مي‌خوابد تا آخرت را فراموش نکند، اگر ميان اين خيل عظيم پرونده، اشتباهي داشته باشد، از خداوند تقاضاي بخشش دارد. از طرفي، علل وقوع جرم را زندگي کرده و مي‌داند و به همين خاطر، وري از قانون را به کار مي‌برد که رحماني است. فرجام فيلم، با روي‌آب‌بودن عزيزمحمدي و نفس‌نفس‌زدن بعدي او شروع مي‌شود. او تاکنون همين‌طور بوده: روي آب و تنفسي چنين. هرچقدر آب و شنا لذت‌بخش است، تعليق و اين حالت، صعب مي‌نمايد. فيلم با قانون‌مداري سوژه و بخشش قاتل پدرش، تمام مي‌شود و پيام هم اين است: رعايت قانون با رأفت و توجه به جرم‌شناسي قوانين. و حرف آخر: در اين کشور با اين دولت عريض و طويل و کثير‌الاضلاع، اداره‌اي نيست که از حاذقي مثل او بعد از 45 سال قضاوت که با يک نگاه، فوت پدرش را به درستي، قتل تشخيص مي‌دهد؛ در جهت عدالت استفاده شود؟ او در سکانسي مي‌گويد اگر با اين تجربه و دانش وکيل بود، حداقل ماهي 200 ميليون تومان درآمد داشت. عزيزمحمدي بعد از بازنشستگي، وکيل شده است. راستي همکار عزيزم، الان ماهي 200 ميليون تومان درآمد داريد از وکالت؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.