نمايش آييني ـ سنتي؛ آشکار و بدون پرده
سعيد اسلامزاده: «زندگي بسيار مهمتر از آن است که به طور جدي درباره آن حرف بزنيم». اين گفته «اسکار وايلد»، اساس بسياري از آثار هنري است که در بنمايه خود، واجد نوعي ريشخند به جهاناند. بخشي از رسالت هنر در ادوار گوناگون تاريخ همين بوده است که به تعبير نيچه؛ جهان و زيست در آن را تحملپذير کند. در اين ميان، هنر با برانگيختن احساسات از سويي و به تأمل و تفکر واداشتن مخاطب از ديگر سو، جنبه ارتباطي کار خود را تکميل ميکند. اما آنچه در حوزه ارتباطي هنر اهميت ويژه مييابد، ايجاد همدلي در مخاطب است. در هر يک از ساختارهاي هنري؛ چه در شکل مدرن و چه در شکل سنتي، مخاطب با همدلي و ايجاد رابطه دوسويه با اثر هنري ميتواند درکي از موقعيت و نحوه اجرا يا احتمالا محتواي اثر پيدا کند. هرچند در برخي از آثار مدرن، نيازي به اين همدلي نيست، ولي در هنر سنتي اصولا يکي از اهداف، همين همدلي ميان هنرمند اثر هنري و مخاطب است. هنر سنتي ويژگيهاي متمايزي از هنر مدرن دارد. البته الان و در اين مطلب با جنبههاي تلفيقي هنر مدرن و سنتي و حتي استفاده از شيوههاي اجرائي هنر سنتي در قالب هنر مدرن کاري نداريم. تمايز هنر مدرن از سنتي، فقط در شکل و سبک اجرا و زبان اثر نيست. موقعيت و کارکرد هر يک از اينها بهقدري با هم متفاوت است که خاستگاه مجزاي آنها در تاريخ و بسترهاي شکلگيري آنها نخستين نقطه عزيمت اين تفاوتهاست. هنر سنتي در قالب نمايشي و آييني، به دو گونه کلي آيينهاي ديني و آيينهاي غيرديني دستهبندي ميشود. البته اين تقسيمبندي متأخر است. بسياري از اسطورهشناسان معتقدند که براي انسان کهن، زندگي دنيوي و معنوي يکي بوده و آنچه به نام اسطوره و آيين ميشناسيم درواقع دو صورت زميني و آسماني يک برداشت واحد از جهان هستي است و واژههاي گيهان بزرگ و گيهان خرد، ناظر به همين ماجراست. سنتهاي آييني نمايشي در کشورهاي صاحب نمايش و فرهنگ کهن، کارکردهاي متنوعي داشته که بخشي از آنها ناظر بر کارکردهاي معنوي و بخشي نيز مبتنيبر کارکردهاي اجتماعي و سکولار يا اصطلاحا دنيايي است. شايد در روزگار مدرنشده امروز، بخش عمدهاي از شرايط ايجاد و خلق هنرهاي سنتي نمايشي از کارکرد خود ساقط شده باشند و در کشورها صرفا به شکل موزهاي و با کارکرد زيباييشناسانه اجرا ميشوند. بااينحال نکتهاي که اهميت بسيار دارد، حفظ شيوههاي اجرائي سنتي به مثابه گنجينه فرهنگي- معنوي هر جامعه است. ازاينرو، با اينکه کارکرد اجتماعي بسياري از نمايشهاي آييني- سنتي از بين رفته و ديگر فضا و محمل اجرائي و اجتماعي آن فراهم نيست، اما صورت زيباييشناسانه آن همچنان کار ميکند و زنده است و به مانند جرياني هنري و زيباشناختي، بخشي از سپهر هنري جوامع بشري را شکل ميدهد. نمايشهاي آييني ـ سنتي، در عين آزادبودن ساختار و بهاصطلاح موسيقايي، داراي متر آزادبودن و مبتنيبودن بر بداهه، واجد ساختاري مشخص از جنبههاي نمايشي و زيباييشناسياند. هارموني و درک زيبايي در نمايشهاي سنتي، قطعا به شکل کارکرد زيباييشناسي هنر مدرن نيست و نميتوان بر اساس انگارههاي مدرنِ شناختِ امرِ زيبا، هنر سنتي و آييني را شناخت. زبان نمايشهاي آييني ـ سنتي، برگرفته از زبان مردم کوچه و بازار است، اما با اين تفاوت که اغراق و غلظت اين زبان، مختص قشري از جامعه است که شايد در شکل روزمره و عادي زندگي طرد شده باشند، اما در قالب نمايش آييني ـ سنتي، کار ميکند و انگارهها و پايگانبنديهاي اجتماعي و زيباييشناسيک ويژه خود را نيز بر متن و گفتار و ساختار زندگي روزمره تحميل ميکند. زبان نمايش آييني ـ سنتي با بهرهگيري از پيچيدگيهاي عناصر زبان محاوره و بهرهگيري از کهنالگوهاي نمايشي و اسطورهاي، دستور زبان و گرامر ويژهاي را خلق ميکند که در متن زندگي سنتي روزمره مينشيند. در شکل نمايشي، اين زبان، حامل نوعي درام و زبان نمايشي ساده و تکرارپذير است که ميتواند با پايينترين سطح زباني جامعه ارتباط برقرار کند. سياه بهعنوان مهمترين شخصيت نمايشهاي آييني ـ سنتي، نوعي زبان را در جامعه تحميل ميکند که با کنايهها و اصطلاحا متلکهاي مکرر، رابطه فرادست و فرودست را در جامعه به نقد ميکشد. همان پديدهاي که در زبان عامه پنهان ميشود، در زبان سياه و ديگر تيپهاي نمايشهاي سنتي پررنگ ميشود. زبان نمايش آييني ـ سنتي، خلاف زبانهاي مخفي در جامعه، کاملا آشکار و بدون پرده است. هر چند کنايه ميزند اما کنايه او چندان روشن است که مخاطب بيترديد به منظور پنهان پي ميبرد. گويي جامعه ايران در طول قرنها زبانهاي مختلفي را خلق ميکند که در برهههاي تاريخي از آن بهره ميبرد. زبان پر رمز و راز عرفاني يکي از زبانهاي پرکاربرد در تاريخ است. در مواجهه با سياهبازي و ديگر نمايشهاي آييني ـ سنتي، بخشي از فرهنگ پنهان در زبان کوچه و بازار و چارسوق و زبان مناسبات عاطفي و اجتماعي جامعه، براي ما روشن ميشود. محاورهبودن و بهرهگيري مستقيم از زبان گفتار پايينترين سطح جامعه، نشانههاي فرهنگي و فرهنگشناسانه متعددي را در دل نمايش جا ميدهد و فارغ از محتواي سياسي ـ اجتماعي طنزآميز، با شگردهاي زباني پيچيده گفتار محاوره و همچنين تلاش براي نمايشيکردن اين زبان، اتفاقي در زبان رخ ميدهد که براي مخاطب هرروزه اين نمايشها، رهايي از دايره بسته و پرکنايه و رمز و راز زبان کوچه و بازار است و براي مخاطب امروزي و گذري، اين نمايشها تجربهاي زيباييشناسانه و «درزماني» از زبان نسبتا مرده و بيکاربردي است که شکل موزهاي پيدا کرده است. کارکرد زيباييشناسي زبان نمايشهاي آييني ـ سنتي با جنبههاي ارتباطي و فرهنگي- ميراثي آن ارتباطي تنگاتنگ دارد. اگر از پنجره ارتباطي به نمايشهاي آييني ـ سنتي بنگريم، ويژگي رسانهاي اين نمايشها آشکار ميشود. در بررسي نمايش به مثابه رسانه و همچنين تبارشناسي اين گونه نمايشي در مييابيم نمايشهاي آييني ـ سنتي، کارکرد رسانهاي انتقادي و سرگرمکننده را توأمان داراست. در طول زمان، از دوره قاجار به اينسو که تا حدي متن اين نمايشها ثبت و ضبط شده است، تغيير واژگان بهکاررفته در زبان سياه و ديگر شخصيتها و ترانههاي آييني ـ سنتي، نشاندهنده هدف دوسويه بازيگران و مخاطبان نمايش آييني ـ سنتي در انتقاد از قدرت است. نقد قدرت در نمايشهاي آييني- سنتي يکي از کارکردهاي مهم آن است. در دورهاي با دستمايهکردن و تمسخر سلطان عثماني و در دورهاي نيز با تمسخر و ريشخند ارباب که در جامعه کوچک شباني و شبانکارگي قجري، ميتواند شکل سادهشدهاي از ساختار قدرت باشد. بودهاند بازيگراني که افزون بر توجه به جنبههاي زيباييشناسي و زباني و سرگرمي، در دل ساختار نمايش کهن، خواستهاند حرف نو بزنند. در شکل اجرائي امروزي نمايشهاي آييني ـ سنتي، اهرمهاي نمايشي ضدِ قدرت، هنوز نتوانستهاند به زبان و ساختارهاي نمايشي مجهز شوند. گويي نمايشِ سياه و ديگر شکلهاي اجرائي، در بستر اجتماعي خاص خود، کارکرد ويژه داشتهاند. با اين حال، نمايشهاي آييني ـ سنتي به واسطه ظرفيت بالاي پذيرش زبان نقد قدرت از سويي و طنز سياه نهفته در نمايش، قابليت بيهمتايي در جريانسازي نقد قدرت را در تئاتر امروز دارد. البته گفتني است قدرت در اينجا صرفا به معناي قدرت سياسي و اعمال حاکميت در جامعه نيست، بلکه ناظر بر مفهوم هر گونه قدرت در شکل ارتباطي ـ عاطفي ـ روانشناسانه فرادست و فرودست در هر مجموعهاي است که يک نفر يا يک گروه صاحبِ قدرت است و يک نفر يا گروههاي ديگر مقهور آن. يا به تعبير فوکو، قدرت در اينجا به معناي هرگونه مناسبات رسمي و غيررسمي است که ميان افراد جامعه جاري است. نمايشهاي آييني ـ سنتي در زمانه خود، کارکرد رسانهاي ـ ارتباطي حيرتانگيزي داشتهاند و در گذر زمان با انتشار سينه به سينه، کارکرد اجتماعي خود را ايفا کردهاند. اما در چند دهه اخير با گسترش زمينههاي رسانهاي انتشار محتوا، نمايشهاي آيينيـ سنتي کارکرد ويژه خود را بايد به گونهاي ديگر بازتوليد کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.