رمانتیکهای جوان
شرق: «رمانتیسم آلمانی: مفهوم رمانتیسم آلمانی اولیه» کتابی است از فردریک بیزر که با ترجمه سیدمسعود آذرفام در نشر ققنوس منتشر شده است. رمانتیسم آلمانی، چنانکه در آغاز یادداشت مترجم بر کتاب حاضر اشاره شده، به سه دوره تقسیم میشود: رمانتیسم اولیه، رمانتیسم برین و رمانتیسم متأخر. بیزر در کتاب «رمانتیسم آلمانی» به نخستین دوره رمانتیسم آلمانی یعنی رمانتیسم اولیه و مفهوم آن پرداخته است. کتاب شامل ده فصل است که به گفته مترجم هر یک از آنها درواقع یک مقالهاند که میتوانند بهطور مجزا نیز خوانده شوند. سیدمسعود آذرفام در بخشی از مقدمهاش بر ترجمه فارسی این کتاب به رویکرد انتقادی بیزر به تفسیرهای موجود از رمانتیسم اشاره میکند و به اینکه بیزر در این کتاب بر آن بوده است «تا با نقد سنتهای تفسیری بدیل، تفسیر بدیع خویش» از رمانتیسم را ارائه دهد. بیزر چنانکه خود در پیشگفتار کتاب توضیح میدهد در مقالات این کتاب به فلسفه پشت رمانتیسم آلمانی اولیه و ارتباط آن با ادبیات و نقادی و زیباییشناسی پرداخته است و همچنین به نقد تفسیرهای پستمدرن از رمانتیسم اولیه. او معتقد است که تفسیر پستمدرن از رمانتیسم اولیه «آن دوران را اساسا به مثابه سبقتی بر پستمدرنیسم میفهمد و دغدغههای معاصر را بدان تحمیل میکند». هدف او از این نقد چنانکه خود در پیشگفتار میگوید این است که «بُعد عقلباورانه رمانتیسم اولیه را بدان بازگرداند». بیزر معتقد است که رمانتیسم اولیه را نباید آنگونه که جاافتاده است جنبشی صرفا ادبی، انتقادی و زیباییشناختی قلمداد کرد. به اعتقاد او وجه ادبی و زیباییشناختی این جنبش نشأتگرفته و متأثر از وجه اخلاقی، سیاسی و فلسفی آن است و اینها به یکدیگر مرتبطاند و وجه ادبی و زیباییشناختی رمانتیسم اولیه را نباید از وجوه سیاسی و فلسفی و اخلاقی آن جدا کرد، بلکه اینها را باید در ارتباط با یکدیگر دید چراکه ادبیات رمانتیک بخشی از فلسفهای است که در پشت این ادبیات وجود دارد. بیزر در جایی از پیشگفتار کتاب مینویسد: «اگر رمانتیکها جایگاه والایی به زیباییشناسی داده، و آن را به منزله راهنمایی برای [نیل به] حقیقت بر فلسفه برتری بخشیدهاند، همه صرفا به دلایل معرفتشناختی و متافیزیکی بوده است». بعد از این پیشگفتار مقدمهای آمده است با عنوان «رمانتیسم؛ گاه و بیگاه». بیزر در این مقدمه از موضوعاتی نوشته که به نوعی انگیزه نوشتهشدن مقالات کتاب «رمانتیسم آلمانی» هستند. یکی از این موضوعات بیتوجهیای است که جهان انگلیسیزبان در طول بیش از یک قرن به فلسفه رمانتیسم اولیه آلمانی داشته است. بیزر دلایل این بیتوجهی را برمیشمارد. موضوع دیگری که در مقدمه به آن پرداخته شده همان موضوعی است که بیزر در پیشگفتار نیز به آن اشاره کرده؛ یعنی رویکردهای پستمدرن به رمانتیسم اولیه و یافتن شباهتهایی میان آن با پستمدرنیسم. بیزر منتقد این رویکرد است و معتقد است رمانتیسم اولیه تفاوتهای بنیادینی با پستمدرنیسم دارد. او البته این را هم یادآور میشود که این تفاوتها «نباید مانع از آن شود که برخی از قرابتهای بنیادین میان این دو را از یاد ببریم». معنای شعر رمانتیک عنوان نخستین مقاله کتاب «رمانتیسم آلمانی» است. بیزر در بخشی از این مقاله مینویسد که به این دلیل به مفهوم شعر رمانتیک پرداخته است که به اعتقاد او «این مفهوم هنوز بهترین مدخل برای ورود به جهان جادویی و اسرارآمیز رمانتیسم اولیه آلمانی است». او مینویسد: «شکی نیست که این مفهوم برای خودِ رمانتیکهای جوان نیز محوریت داشته است. این مفهوم بسیاری از علایق و ایدئالهای اساسی آنان را ابراز میکرده یا پیشفرض میگرفته است، و آنها گهگاه از این مفهوم به منظور متمایز کردن ایدههایشان از گذشتگان بهره میبردهاند». بیزر در این مقاله با رویکردی انتقادی به تفسیرهای سنتی از شعر رمانتیک، از جمله تفسیرهایی که شعر رمانتیک را به حوزه ادبیات محدود میکنند، از تعمیم شعر رمانتیک به سایر عرصههای هنری و علمی مینویسد و معتقد است که شعر رمانتیک «نهتنها به ادبیات، که به کل هنرها و علوم ارجاع دارد؛ درواقع دلیلی ندارد که معنای آن را به آثار ادبی محدود کنیم، چراکه همین مفهوم در پیکرتراشی، موسیقی و نقاشی نیز کاربست دارد». او از این هم فراتر میرود و مینویسد: «مفهوم شعر رمانتیک نهتنها به هنرها و علوم بلکه به انسانها، طبیعت و دولت نیز اختصاص دارد». به اعتقاد بیزر «هدف زیباییشناسی رمانتیک اولیه درواقع رمانتیک ساختن خودِ جهان بوده است، تا اینکه انسانها و جامعه و دولت نیز بتوانند به آثار هنری بدل شوند». بیزر شعر رمانتیک را مطابق این تفسیر شعری میداند که «نه به شکلی از ادبیات یا نقادی بلکه به ایدئال زیباییشناختی کلی رمانتیکها اختصاص دارد: «این ایدئال به راستی انقلابی بوده است: چنین ایدئالی خواهان دگرگونیِ نهتنها ادبیات و نقادی، که کل هنرها و علوم است؛ و بر این نکته تأکید میکند که باید موانع میان هنر و زندگی را در هم شکست، تا جهان، خود، رمانتیک گردد». بیزر در بخش دوم مقالهاش نخست به توضیح تفسیر معیار از شعر رمانتیک و آنگاه در بخشهای بعدی مقاله با ارجاع به نظریات شلگل درباره شعر رمانتیک به نقد تفسیر معیار و ارائه و توضیح و تبیین دیدگاه و تفسیر خود از شعر رمانتیک و مفهوم آن میپردازد. رمانتیسم آلمانی اولیه: مشخصه، عنوان مقاله بعدی کتاب «رمانتیسم آلمانی» است. بیزر در آغاز این مقاله با ارجاع به قولی از شلگل مفهوم «مشخصه» را توضیح میدهد. او مینویسد: «فردریش شلگل زمانی گفته بود که برای تفسیر یک اثر ادبی باید تفرد آن، یعنی منحصربهفرد بودن یا متمایز بودنش در سبک و شیوه نگریستن آن به امور را فهمید. به باور او، تنها زمانی میتوان اثری را نقادی کرد که هنجارهای کلی را کنار بگذاریم و اهداف و شرایط خود مؤلف را در نظر بگیریم. این روش تفسیر را، که میکوشد به واسطه فهم اهداف و زمینه نویسنده مشخصه اثر را دریابد، شلگل مشخصه (Charakteristik) مینامد». بیزر آنگاه چنانکه خود در ادامه میگوید روش شلگل را در مورد خود دوره رمانتیسم آلمانی اولیه به کار میبندد. او توضیح میدهد که در این فصل بر آن است «تا اهداف، مسائل و زمینه جنبش رمانتیک را در طول سالهای تکوین اولیه آن از تابستان 1796 تا تابستان 1801، دورهای که به رمانتیسم اولیه مشهور است» مشخص کند. رمانتیسم اولیه و روشنگری عنوان مقاله سوم کتاب است. نسبت و رابطه رمانتیسم و روشنگری و نقد دیدگاههای رایج در مورد این نسبت و رابطه موضوع این مقالهاند. بیزر مینویسد: «در این مقاله به بازبینی نسبت پیچیده میان رمانتیسم و روشنگری در سالهای شکلگیری رمانتیسم آلمانی از سال 1797 تا 1802، دورهای که به رمانتیسم اولیه مشهور است، خواهم پرداخت؛ که جذابترین و مبیّنترین دوره برای فهم نسبت رمانتیکها با روشنگری است». در بخشی دیگر از این مقاله درباره نقش بنیادینی که رمانتیکهای اولیه برای هنر بهعنوان احیاگر فرهنگ آلمانی قایل بودهاند آمده است: «یکی از برجستهترین مشخصههای رمانتیسم اولیه آلمانی - مشخصهای که دوستان و دشمنانِ آن بلافاصله بدان اشاره میکنند - اهمیت عظیمی است که این جنبش به هنر میدهد. فریدریش شلگل، آوگوست ویلهلم شلگل، شلایرماخر، شلینگ، نووالیس و هولدرلین، همه برای هنر نقشی بنیادین در احیای فرهنگ آلمانی قایل میشدند. نقاش، شاعر، آهنگساز و رماننویس طلایهداران اصلاح فرهنگی و بازیگر نقش آموزگاران بشر بودند». بیزر آنگاه مینویسد: «میتوان تأکید رمانتیکهای جوان بر هنر را وارونهسازی آموزه ننگین افلاطون در جمهوری تلقی کرد، و لذا آن را در چشمانداز تاریخی درستش قرار داد. درحالیکه افلاطون خواهان تبعید هنرمندان بود، رمانتیکها بر آن بودند که آنان را بر اریکه بنشانند». رمانتیسم اولیه و سنت افلاطونی، حاکمیت هنر، مفهوم بیلدونگ در رمانتیسم آلمانی اولیه، فردریش شلگل: رمانتیک مرموز، پارادوکس متافیزیک رمانتیک، کانت و فلاسفه طبیعت و دین و سیاست در رمانتیسم اولیه عنوانهای مقالات دیگر کتاب «رمانتیسم آلمانی» هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.