فیلم «ایده اصلی» در یک نگاه
سرکاریهای پیچیده
مازیار معاونی: آزیتا موگویی که تجارب طولانیمدتش به عنوان یک سینماگر بر کسی پوشیده نیست در نخستین ساخته بلند سینمایی خود تلاش چشمگیری به خرج داده است تا بهگونهای در مرز بین سینمای تجاری و سینمای جدیتر برخوردار از مؤلفههای هنری حرکت کند که هم نگاه و رویکرد سختگیرانهتر از اندازههای متوسط خود را حفظ کند و هم در اولین تجربه فیلمسازی خود بهگونهای قدم برندارد که ساخت آثار احتمالی بعدی او با تردیدهایی برای سرمایهگذاران مواجه شود. فیلم از دل جامعهای که شاید مناسباتی نظیر خیانت، پشتهماندازی، دروغ و ثروتاندوزی نامشروع و بیحدوحصر، بیشتر از هر زمان دیگری در آن به چشم میآید قصه رقابت مافیاوار چند نفر ثروتمند دور از زندگی مردم عادی کوچه و بازار و مناسبات معمولی بین آنها را انتخاب کرده و در قالبی پیچیده و دشوار روایت میکند. اگر معیارهای کلاسیک سینمایی و تطابق با اصول ژانر را مبنای تعیین گونه سینمایی «ایده اصلی» قرار دهیم، باید گفت که با یک تریلر به مفهوم تام و تمام آن روبهرو هستیم. هیجان و تعلیق به عنوان دو عنصر مهم و کلیدی این ژانر در فیلم نقش پررنگ و غیرقابلانکاری دارند، پوچشدن فرضیههای قبلی درباره ماهیت کلاهبردار اصلی که به دیگران رودست زده و شکلگرفتن حدسیات جدیدی که فیلم با زوایای دید تازهاش به تماشاگرانش انتقال میدهد در راستای پایبندی به اصول ژانر و تزریق تعلیق و هیجان به جایجای داستان عمل میکنند. در ابتدا از زاویه دید سعید (بهرام رادان) به قصه ورود میکنیم که با پیشنهاد لاله (هانیه توسلی) سعی دارد با سندسازی برای شرکت تحت مدیریتش، مزایده پیشرو را به هر قیمت ممکن برده و همسر سابقش (مریلا زارعی) را که شرایط مالی و رانتی قویتری دارد، مغلوب کند. در دومین نقطه دید فیلم از این قصه پیچیده مافیایی معلوم میشود که لاله و رؤیا همدستاند و این سعید است که رودست خورده و قربانی یک توطئه دقیق زنانه شده است. بشخصه اعتقاد دارم اگر فیلم به ترفند رودستزدن در همین نقطه خاتمه میداد و با تمرکز بر شخصیتپردازی و واکنش طرف رودستخورده به باند کلاهبردار مؤنث و عکسالعملهای متعاقب آنها مسیر خود را ادامه میداد، با اثر شستهورفتهتر و مفهومتری روبهرو بودیم. واقعیت این است که زمانی که فیلم به سومین روایت خود از ماجرا میرسد و مشخص میشود که نیما (پژمان جمشیدی) با همراهی کاراکتر آقازاده قصه (مهرداد صدیقیان) ضلع دیگر این رودستزدنها و خیانت در رفاقت هستند، تماشاگر تا اندازهای گیج شده و نمیتواند در عین اینکه در حال تماشای مابقی داستان و عقبنیفتادن از آن است، تمام چرخشهای قبلی و زاویه دقیق و موقعیت نقشها نسبت به یکدیگر را در ذهنش حلاجی کند. بهترین گزینه پیشروی کارگردان در چنین وضعیتی خارجکردن ذهن مخاطب از این توالی قطعیت- شک و گشودن روزنهای برای خروج قصه از این وضعیت تکراری بوده است. اما در عمل آنچه اتفاق افتاده، ادامهدادن همین رویه و روکردن سومین غافلگیری داستان بوده که ریشههای آن به جاهطلبی فیلمساز، افتادن او در تله پیچیدگیهای جذاب طرح اولیه، برداشت اشتباهش از میزان کشش و ظرفیت کارکرد «تغییر زاویه روایی فیلم» و دوز قابل قبول «بازیهای روایی با سنجه قضاوت تماشاگر» برمیگردد. برملاشدن این قضیه که در پس تمام این فراز و فرودها و دورزدنهای کاراکترهای منتسب به دو قطب متخاصم داستان (سعید و رؤیا) عملا هیچچیز دندانگیر و بهدردبخوری وجود نداشته و تمام قصه از ابتدا ازسوی این دو نفر و با هماهنگی پشتپرده خود آنها پیش میرفته است، نه تنها به کار برانگیختن بیشتر حس تحسین مخاطب و بهسرانجامرسیدن فیلم نیامده که به عنوان بدترین غافلگیری فیلم بهشدت به آن آسیب زده است. در سینمای دنیا و در نمونههای موفق معمایی و بهویژه آنهایی که مثل همین فیلم بر سنگ بنای تغییر نقطه دید، درام خود را پیش میبرند، به همان اندازه که برای انداختن تماشاگر در یک مسیر گیجکننده که ذهن او را بهشدت به تکاپو وامیدارد فکر میشود به همان اندازه و حتی بیشتر از آن روی چگونگی جمعکردن پازلهای پراکنده داستان بهگونهای که اتصال دقیق و قابل باوری با هم داشته باشند هم اندیشیده میشود، اما در اینجا درست برخلاف تمام آن مصادیق هم یک پایانبندی شتابزده اتفاق افتاده هم اصولا فصل پایانی فیلم، جایگاه آن را از یک تریلر قابل قبول به اثری تنزل داده که معما و تعلیق را با سرکارگذاشتن مخاطب اشتباه گرفته است. در شکل فعلی با یک شوخی بیمزه در انتهای داستان مواجه میشویم که تمام سعی و تلاش و فشارهای ذهنیمان برای درک رابطه میان مهرههای مختلف بازی و تشخیص برنده یا بازنده نهایی یک رقابت پیچیده مافیایی را به سخره میگیرد، شاید فیلمساز و تیم همکارش به این تصور بودهاند که با روکردن چنین برگ برندهای و واردکردن یک شوک جدید به مخاطب، فیلم خود را با یک پایانبندی آنچنانی به اتمام رسانیدهاند، ولی واقعیت این است که روشدن قضیه تبانی سعید و رؤیا بدون آنکه به دلایل، انگیزهها و پیشینههای آن پرداخته شده باشد در حکم پاککردن صورتمسئلهای است که تمام درام روی آن بنا شده و تماشاگرِخسته از تلاش برای فهم این شطرنج ثقیل، پس از مواجهه با چنین پایان غیرمعقولی که ذهنیات و فرضیاتش را به باد میدهد حتی نقاط قوت فیلم تا پیش از فصل انتهایی را هم از یاد میبرد، پربیراه نیست اگر ادعا کنیم شوک اصلی «ایده اصلی» نه به مخاطبان فیلم بلکه یک شوکبهخودی شدید و تصمیمی نادرست بهمنظور ازنفسانداختن آن بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.