ثوابت و سیارات زیستی
عرفان خسروی. دیرینهشناس
در هفتههای گذشته دیدیم که نهتنها سیر تکامل جانداران از هیچ روند ثابتی پیروی نمیکند، بلکه هیچ گروهی از جانداران صفتی واقعا ذاتی و غیرقابل تغییر ندارند. نه لزوما روند تکامل اسبهای پنجانگشتی و کوچکقامت نخستین به سمت اسبهای تکانگشتی بزرگجثه برنامهریزی شده بود، نه خزندگان آفریده شده بودند برای اینکه خونسرد باشند و روی زمین بخزند. اصل نخست در شناخت حیات این بود که موجودات زنده دائما در حال تغییر و پیدایش تنوع جدید هستند. با وجود میل به تغییر که میدانیم در سرشت همه جانداران وجود دارد، اما هنوز هم میبینیم که تغییر موجودات زنده اغلب نیازمند مدتزمانی طولانی است؛ برخی تغییرات خاص چندان نادرند که در کل حیات یک یا چندبار بیشتر رخ ندادهاند و برخی تغییرات هرگز رخ ندادهاند. هیچ موجود زندهای صاحب چرخ یا فرستنده موج بلند نشده است و پرواز تنها چهاربار (در حشرات، تروسورها، پرندگان و خفاشها) تکامل یافته است. شاید دلیل پیدانشدن چیزی مثل چرخ در میان جانداران این باشد که پیشسازهای کالبدشناختی برای تکامل چرخ (از قبیل محور با قابلیت دورانی نامحدود) تکامل نیافته است؛ یعنی نوعی محدودیت ساختاری مانع تکامل چنین اندامی شده است، اما از آن مهمتر اینکه پا (اندامی برای حرکت بدون نیاز به دوران نامحدود حول محوری ثابت) به پیشسازهای سادهتری (مفصل بدون نیاز به دوران نامحدود) نیاز داشته و زودتر تکامل یافته و نیاز به چرخ را مرتفع کرده است. به عبارت دیگر، امکانات مکانیکی بدن جانوران بوده که مسیر تکامل را جهت داده و تغییرپذیری دائمی موجودات زنده به این معنی نیست که هر جانداری ممکن است فورا به هر شکلی تغییر کند. اغلب تغییرات (جهشها) چنان مضر و کشنده هستند که فورا حذف میشوند و تغییراتی که موجب حذف جاندار حاملشان نباشند، به ندرت رخ میدهند. گویی در برابر میل ذاتی به تغییر و دگرگونی، نیرویی دیگر ایستاده که مانع تغییر موجودات زنده میشود و با حذف اغلب تغییرات، سرعت تغییرپذیری جانداران را بهشدت کند میکند. این نیروی محدودکننده انتخاب طبیعی نام دارد. معمولا انتخاب طبیعی را تنها بهعنوان جهتدهنده تکامل در نظر میگیرند، اما اثر بنیادیتر انتخاب طبیعی همین ایجاد محدودیت در تنوع است؛ مثلا هر وقت جانداری طی تکامل دچار تغییر میشود، نتیجه میگیریم انتخاب طبیعی بوده که این تغییر را از میان هزاران جهش مختلف برگزیده و مسیر تکامل را جهت داده، اما دقت نمیکنیم که «تغییرنکردن» ظاهری موجودات زنده نیز محصول انتخاب طبیعی است. از آنجا كه اغلب پدیدهها را میتوان در فقدان آنها شناسایی کرد، میتوانیم به سراغ نمونههایی برویم که اثر انتخاب طبیعی بر اندام یا جانداری خاص کمرنگ شده است تا متوجه شویم در فقدان انتخاب طبیعی چه اتفاقی خواهد افتاد. گیوم بیه (Guillaume Billet) و همکارانش در سال ۲۰۱۲ در مقالهای در نشریه پیشرفتهای انجمن سلطنتی (ب: علوم زیستی) نتایج پژوهشی را منتشر کردند که حاصل بررسی ریختشناسی مجاری نیمدایرهای در گوش تنبلهای سهانگشتی بود. مجاری نیمدایرهای گوش، سه مجرای نیمحلقوی و عمود بر همدیگر (در محورهای y ،x و z) در گوش میانی مهرهداران و مسئول احساس تعادل هستند. احساس تغییر وضعیت به کمک مایع درون این مجاری به دست میآید و اختلال در عملکرد این مجاری، موجب احساس سرگیجه و بههمخوردن تعادل خواهد شد. بدون احساس تعادل هیچ مهرهداری نمیتواند به درستی راه برود یا شنا كرده یا پرواز کند. اما تنبلها به این دلیل که همیشه به صورت سروته از شاخه درختان آویزان هستند، هیچ نیازی به این احساس تعادل ندارند. تنبلها اگر از شاخه درخت آویزان نباشند، با سرعتی بسیار آهسته روی زمین میخزند؛ درست مثل کسی که بهکلی احساس تعادل خود را از دست داده است. بیه و همکارانش با بررسی تنبلهای سهانگشتی متوجه شدند ریختشناسی مجاری نیمدایره در این پستانداران بسیار زیاد است. در مقایسه با تنبلها، ریختشناسی مجاری نیمدایره در گونههای دیگر وضعیتی محافظتشده داشته و میان افراد مختلف هر گونه شکل و اندازهای بسیار دقیق و ثابت دارد. آنچه ریختشناسی مجاری نیمدایره گوش تنبلها را تغییر داده همان تمایل ذاتی جانداران به تفاوت است و آنچه ریختشناسی همان مجاری را در سایر مهرهداران ثابت نگاه داشته، نیروی محدودکننده انتخاب طبیعی است که در سایر مهرهداران، کوچکترین تغییری در شکل این مجاری را حذف کرده و باعث کاهش تنوع ظاهری این اندام حسی مهم شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.