تکامل آگاهی
سيدهضحي حسينينصر. کارشناسارشد روانشناسی بالینی کارشناس زیستشناسی
اگرچه از آغاز قرن بیستویکم «آگاهیپژوهی» رونق یافته است؛ اما تاکنون کسی نتوانسته درّه عمیق میان درون و بیرون، ذهن و مغز یا ذهنی و عینی را پر کند. این موضوع شکل جدیدی از همان مسئله معروف ذهن و جسم است که فیلسوفان با آن در کشمکشی دوهزارساله هستند. بگذارید مثالی بزنیم؛ در اصل میتوان کامپیوتری را با جریانی از دادههای حسی به وجود آورد و آن را طوری برنامهریزی کرد که در دنیای بیرون کنشی را باعث شود. در واقع این کامپیوتر میتواند طوری برنامهریزی شود که کنشهای صورتگرفته در آن به دادههای حسی که پیشتر در آن ذخیره شده، بستگی داشته باشد. آیا دراینصورت میتوان گفت کامپیوتر آگاهی دارد؟ پاسخ ما به این سؤال کاملا به تعریفمان از آگاهی وابسته است؛ ازاینرو این پرسش را میتوان از نوع معناشناختی به شمار آورد. درهرصورت چنین آرایش کامپیوتری بسیار شبیه به آنچه موجودات زنده از محیط اطراف تجربه میکنند، خواهد بود. حتی ابتداییترین موجودات زنده، جریان مداومی از دادههای حسی را دریافت میکنند. میتوان این جریان را شکلی ساده از آگاهی پنداشت؛ سپس موجودات زنده به جریان دادهها واکنش نشان داده و ممکن است واکنشهایشان مطابق با دادههای واردشده قبلی تغییر یابد یا اصلاح شود. از این دستکاریِ پاسخ معمولا با عنوان «رابط یا اتصالدهنده نورونها بین سیستم عصبی مرکزی یاد میشود. یاکوب فون اوکسکول (Jakob von Uexkull) از دانشمندان استونیایی پیشرو، واژه «Umwelt» را معرفی کرد؛ آمولت یعنی جهان آنگونه که از سوی یک موجود زنده مشخص تجربه میشود. این واژه با تعریف جریانی از دادههای حسیِ ورودی که از سوی یک موجود زنده تجربه میشود، شناخته میشود. برای مثال اوکسکول درباره کَنه مینویسد: «... این جانور بدون چشم فقط با کمک حساسیت عمومی پوستش به نور، راهش را به سمت بالاترین قسمت لبه یک چمن پیدا میکند. برای کَنه نزدیکشدن طعمه فقط از طریق حس بویاییاش برای این جانورِ نابینا و ناشنوا آشکار میشود. بوی بوتریک اسید که از فولیکولهای چربی همه پستانداران منشأ میگیرد، در کَنه بهعنوان سیگنالی عمل میکند که در نتیجه آن، جایگاه خود را در نوک چمن رها کرده و کورکورانه به سمت شکارش به سمت پایین میافتد. اگر به اندازه کافی خوششانس باشد و روی چیزی گرم بیفتد، آنگاه به شکار مناسب خود یعنی جانور خونگرم دست مییابد. دراینصورت تنها به حس لامسه خود نیاز دارد تا خود را به مناسبترین نقطه ممکن برساند...». یاکوب فون اوکسکول و مفهوم آموِلت یاکوب فون اوکسکول [1944-1864م.] در خانوادهای اشرافی در استونی متولد شد. بیشتر ثروت خانواده او در طول انقلاب روسیه مصادره شد. او در دانشگاه تارتو (University of Tartu) جانورشناسی خواند. پس از فارغالتحصیلی در مؤسسه فیزیولوژی هایدلبرگ و مدتی پس از آن در ایستگاه جانورشناسی ناپلِس کار میکرد. در سال 1907 از سوی دانشگاه هایدلبرگ به خاطر مطالعاتش بر روی فیزیولوژی ماهیچه، دکترای افتخاری دریافت کرد. مطالعات دیگر او بر روی چگونگی روشی که جانوران دنیای اطرافشان را تجربه میکنند، متمرکز بود. همانطور که اشاره شد، او برای توصیف درک ذهنی جانوران از دنیای اطرافشان واژه آمولت را معرفی کرد. در واقع اوکسکول جانورانی مثل یک موش را درحالیکه در دنیای خودش احاطه شده و با اندامهای حسی مخصوص خود دنیا را درک میکند، تجسم کرد. واضح است که آمولتِ موجودات زنده با یکدیگر متفاوت است. برای مثال زنبورها میتوانند نور قطبیده و فرابنفش را ببینند. مارماهی میتواند میدانهای الکتریکی در اندامهای مخصوص تشخیص این کار را حس کند. بسیاری از حشرات به طرز فوقالعادهای در برابر فرومونها حساس هستند. آموِلتِ یک سگ از نظر حس بویایی بسیار غنیتر از بسیاری از جانوران است. آمولت عروس دریایی اگرچه بسیار ساده است؛ اما درهرحال وجود دارد. سؤال جالبی که اینجا پیش میآید، این است که چقدر مفهوم آمولت میتواند با مفهوم آگاهی معادل فرض شود؟ برای پاسخ به این پرسش باید درباره تکامل تبارزایشی پدیده آگاهی کاوش کنیم. مفهوم آمولت که از سوی اوکسکول مطرح شده؛ حتی میتواند به موجودات زنده تکسلولی نیز بسط داده شود؛ موجوداتی که سیگنالهای شیمیایی و قابل لمس را از محیط خود دریافت کرده و اغلب به نور حساساند. جالب است که بدانید اندیشه و پژوهش یاکوب فون اوکسکول الهامبخش کنراد لورنز- متخصص رفتارشناسی جانوران و برنده جایزه نوبل- شد؛ ازاینرو میتوان اوکسکول را نهتنها از پیشگامان نشانهشناسی زیستی؛ بلکه پیشرو در رفتارشناسی جانوران دانست. آمیبها، کپکهای مخاطی و اسفنجها آمیبها، یوکاریوتهایی با توانایی تغییر شکل خود هستند. درست مثل بقیه یوکاریوتها دارای هسته سلولی و اندامکاند. غالبا آمیبها باکتریها را میبلعند. بیش از 900 گونه کپک مخاطی در نقاط مختلفی از دنیا وجود دارد. کپکهای مخاطی به وفور در جنگلهای بارانی به چشم میخورند. دلیل این امر نیز کمک شایانی است که به بازیافت مواد مغذی میکنند. مطالعه کپکهای مخاطی بسیار جالب است؛ زیرا بررسی آنها به ما کمک میکند بفهمیم موجودات چندسلولی از کجا نشئت گرفتهاند. همانطور که میدانیم، کپکهای مخاطی برخلاف نام گمراهکنندهشان جزء قارچها به حساب نمیآیند و آغازی محسوب میشوند. در شرایط عادی هر سلول به طور مستقل برای جستوجوی غذا به این طرف و آن طرف میرود و اگر چیزی پیدا کرد، آن را با عمل بیگانهخواری (کشیدن شکار به سمت خود و هضم آن) میبلعد. این در حالی است که اگر غذا کمیاب باشد، سیگنالهای شیمیایی معرف درد و اندوه را به بیرون میفرستد؛ آنگاه بر اثر دریافت این سیگنالها سلولها گرد هم میآیند و توده سلولی شروع به خزیدن میکند و باریکهای ساقهمانند را به وجود میآورد. سپس آرامآرام اندام گِردی به نام هاگزا از ساقه تکوین مییابد. درون هاگزا هاگها با تقسیم جنسی به وجود میآیند. در این هنگام اگر جانوری، مثلا یک موش از آنجا در حال عبور باشد، هاگها به بدن آن چسبیده و به این ترتیب شانس انتقال کپکها را به جایی که غذا فراوانتر باشد، افزایش میدهد. بنابراین طبق آنچه در بالا گفته شد، کپکهای مخاطی میتوانند نماینده حلقههای گمشده بین تکسلولیها و پرسلولیها باشند. نوعدوستی و همکاریاي که در پاسخ به همنوع برای نجات از گرسنگی و انتقال ژن، با تشکیل ساقه و هاگها ایجاد شد، جالب توجه است. البته باید این واقعیت را نیز به خاطر داشته باشیم که هماهنگی این رفتار همکارانه کپکهای مخاطی از طریق سیگنالهای شیمیایی صورت میگیرد. اسفنجها نیز مرز بین موجودات تکسلولی و پرسلولیاند؛ اما آنها برخلاف کپکها در آن سوی طیف قرار گرفتهاند. بهطور طبیعی سلولهای اسفنج در اجتماعات چندسلولی با هم زندگی میکنند و غذایشان را از آب میپالایند. اگر یک اسفنج زنده را با فشار از پارچهای بسیار نازک عبور دهیم، میتوانیم سلولهای آن را از هم جدا کنیم. سلولهای جداشده میتوانند برای مدتی بهطور مستقل زندگی کنند؛ اما اگر تعداد زیادی از آنها در نزدیکی هم نگه داشته شوند، به آرامی به یکدیگر پیوسته و اسفنج جدیدی را تشکیل میدهند. این پیوستگی نیز به وسیله سیگنالهای شیمیایی اتفاق میافتد. در پی این آزمایش، اگر کسی دو اسفنج زنده از دو گونه متفاوت برداشته و سلولها را از طریق پارچه نازکی عبور دهد و سپس تمام سلولهای جداشده از دو گونه اسفنج را با هم مخلوط کند، اتفاق جالبی میافتد؛ سلولهای دو گونه اسفنج یک بار دیگر خود را بازآرایی کرده و به این ترتیب دو گونه منظم میشوند. کپکهای مخاطی و اسفنجها به ما سرنخی از پیدایش موجودات زنده چندسلولی که تکامل آنها تقریبا 600 میلیون سال پیش آغاز شد، میدهند. با نگاهکردن به کپکهای مخاطی و اسفنجهاست که میتوانیم تصور کنیم این اتفاق چگونه رخ داده است. برخی از موجودات زنده تکسلولی میبایست احتمال بیشتری را برای زندهماندن از طریق زندگی کلونیوار تجریه کرده باشند. در نتیجه، به همکاری و تقسیم کار آنها زمانی که به صورت کلونی میزیستند (بهجای زندگی تکسلولی) از سوی نیروهای «انتحاب طبیعی» پاداش داده شده است. این انتخاب باعث شکلگیری اجتماع سلولی و تکامل مکانیسمهایی برای تمایز سلولها شد. تقسیم کار بین جوامع سلولی (بهعنوان مثال تمایز) از طریق سیگنالهای شیمیایی که روی رونویسی اطلاعات ژنتیکی و سنتز پروتئینها اثر میگذارد، هماهنگ شد. هر سلول درون اجتماع سلولها تمام ویژگیهای ژنوم کلونی را داشت؛ اما به محض اینکه یک سلول برای نقش ویژهاش در اقتصاد کلونی اختصاصی عمل میکرد، بخشی از اطلاعات بلوکه میشد. این به آن معنی است که در عملکرد آن سلول خاص تعریف نشده بود. درحالیکه موجودات زنده چندسلولی تکامل یافتند، زبان شیمیایی ارتباط بینسلولی بسیار پیچیدهتر و بازتعریف شد. جهان، آنگونه که یک عروس دریایی میبیند همه عروسهای دریایی مثل هم نیستند؛ برخی از گونهها نسبت به بقیه از سیستم ادراک بسیار توسعهیافتهتری برخوردارند. عروسهای دریایی میتوانند شنا کنند. حرکت آنها با کمک سیستم عصبی ابتدایی انجام میشود. عروس دریایی شبکه پراکندهای از عصبهای قرارگرفته در اپیدرم به نام «شبکه عصبی» را به کار میبرد. یک عروس دریایی محرکهای مختلف ازجمله تماس دیگر جانوران را از طریق شبکه عصبی شناسایی میکند. سپس سیگنالها را از طریق شبکه عصبی و حلقه عصبی به حاشیه چتر که در لبه بدن آن قرار گرفته، به دیگر سلولها منتقل میکند. برخی از عروسهای دریایی چشم ساده دارند: اندامکی حساس به نور که تصویری را شکل نمیدهد؛ اما میتواند نور را شناسایی کرده و برای تعیین جهت بالا یا پایین و پاسخدهی به تابش نور خورشید بر سطح آب به کار رود. چشمی که از آن یاد شد، اغلب لکه چشمی با رنگدانه است که تعدادی سلول دارد. گونههای مشخصی از عروس دریایی، مثل عروسهای دریایی جعبهای، در مقایسه با همتایان خود بینایی پیشرفتهتری دارند. عروس دریایی جعبهای دارای 24 چشم است. همین ویژگی ظاهرا آنها را به معدود موجوداتی تبدیل کرده که چشماندازی 360 درجه از محیط اطرافشان دارند. مغز هشتپا جــــــان زاکــــری یانـــــگ (John Zachary Young)، جانورشناس و نوروفیزیولوژیست انگلیسی، یکی از تأثیرگذارترین زیستشناسان قرن بیستم به شمار میرود. او در اوایل سال 1960 سخنرانیای در امپریالکالج علم و فناوری لندن به انجمن ولز ارائه کرد. یانگ در این سخنرانی درباره تحقیقاتش بر روی قشر بینایی هشتپا صحبت کرد. چشم هشتپا بسیار شبیه به چشم انسان، دارای عدسی و شبکیه است. این تشابه، مثالی درخور توجه از تکامل همگراست (تکامل ساختارهای مشابه در جانداران غیرخویشاوند به علت زندگی در شرایط محیطی یکسان). نیای مشترک انسان و هشتپا دارای هیچ چشمی نبود. یانگ آزمایشهای میکروسکوپی بر روی برشهای بسیار نازک مغز هشتپا را با آزمایشهایی که هشتپا تا چه میزان قادر به یادگیری است و نیز آزمایشهای قبلی ترکیب کرده بود. پروفسور یانگ در مطالعات بافتشناسی در آزمایشگاه، آرایش دندریتها و آکسونها را در قشر بینایی هشتپا به چشم میتوانست ببیند. مطالعات بافتشناسی یادشده با آزمایشات رفتاری کاملتر شد. در این آزمایشها یا به هشتپا برای حمله پاداش داده میشد یا به وسیله یک شوک الکتریکی ملایم تنبیه صورت میگرفت. اگر به هشتپا پاداش داده میشد، زمانی که دوباره همان الگوی مشابه به جانور ارائه میشد به حمله خود ادامه میداد؛ زمانی که همان الگوی خاص به هشتپا ارائه میشد اگر تنبیه صورت میگرفت، عقبنشینی میکرد. یانگ این رفتار را با وجود مدار عصبی بازخورد، زمانی که مسیر حمله را در زمان تنبیه جانور بلوکه میکند مسلم میدانست. زمانی که سیگنال متعاقبا از سلول مادربزرگ چهره عبور کرد تنها مسیری که باقی میماند مسیر عقبنشینی بود. در واقع هشتپا یاد گرفته بود در برابر پاداش و تنبیه چگونه عمل کند. («سلول مادربزرگ» نامي است كه يك زيست-عصبشناس از سر طنز براي بيان اين مفهوم به كار گرفته است. مغز براي ارائه و نمايش هر شيء، از جمله مادربزرگ هر فرد، از سلول مجزايي استفاده ميكند. اين اصطلاح به صورت يك عبارت اختصاري براي نماياندن همه استدلالهاي عملي عليه فرضيه مربوط به رمزشدن يك به يك اشيا درآمده است.) توانایی ذهنی میمونها ولفگانگ کهلر (Wolfgang Kohler) در سال 1887 م. در استونی که آن زمان بخشی از امپراتوری روسیه بود به دنیا آمد. کهلر نقش بسیار مهمی در توسعه روانشناسی گِشتالت ایفا کرد. روانشناسی گشتالت دیدی جامع و کلنگر نسبت به پدیدههای روانشناختی دارد. نکته بسیار مهمی که توسط روانشناسان گشتالتی مطرح شده این است: «کل، چیزی متفاوت از مجموعه بخشهای تشکیلدهنده است». برای مثال اگر تمام اجزای یک اتومبیل به صورت سرهمنشده در گاراژ خانه شما وجود داشته باشد؛ این اجزا با اتومبیل سرهمبندیشده متفاوت است. در حقیقت رابطه بین اجزای اتومبیل که در گاراژ به شکل سرهمبندی نشده قرار دارند، شفاف نیست. کهلر در زمان رژیم نازی، علیه اخراج استادان یهودی از دانشگاهها اعتراض کرد. همچنین نسبت به سلام نظامی استادها پیش از شروع کلاس نیز موضع گرفت. در سال 1935 او کشور را به مقصد ایالات متحده آمریکا ترک کرد. این در حالی بود که دانشگاه پنسیلوانیا به وی کرسی استادی پیشنهاد کرده بود. او در آنجا به مدت 20 سال به تدریس و پژوهش پرداخت. مطابق با یکی از نظرسنجیهای نشریه روانشناسی عمومی که در سال 2002 منتشر شد، کهلر یکی از 50 دانشمند برتر که بیشترین ارجاعات را در قرن بیستم داشتند، معرفی شد. کتاب کهلر با عنوان ذهنیت میمونها (The Mentality of Apes, 1917). نقطهعطفی در مطالعه رفتار آنهاست. بیشتر آزمایشهای کهلر روی میمونها، تواناییهای حل مسئله آنها را نشان میداد. با وجود این، تعدادی از آزمایشهای او به اهمیت زبانهای بسیار پیشرفته انسان اشاره میکند. زبان که به ما این توانایی را میدهد چیزهایی را که خارج از میدان دید ما هستند نیز بتوانیم تصور کنیم. کهلر قفسی را برای شامپانزه طوری ترتیب داد که میمون میتوانست موز غیر قابل دسترسی را در بیرون قفس ببیند یا چوبی را در داخل قفس. اما هر دوی آنها را نه. شامپانزه نمیتوانست این مسئله را حل کند و در استفاده از چوب برای بهدستآوردن موز ناتوان بود. در حالی که وقتی قفس به نحوی بازآرایی شد که شامپانزه توانست هر دوی آنها را همزمان با هم ببیند، فورا از چوب برای کشیدن موز به داخل قفس استفاده کرد. این در حالی است که انسان در حل این مسئله مشکلی ندارد. کهلر بر این باور بود که این توانایی زبانی پیشرفته ماست که بسیار پیشرفتهتر از زبان هر جانور دیگری است که به ما امکان تصویرسازی اشیای خارج از میدان دید را در ذهنمان میدهد. وقتی دو انسان درباره مفهومی انتزاعی مکالمه میکنند، در واقع آنها آن مفهوم را نمیبینند، نمیشنوند یا احساس نمیکنند. با وجود این تا زمانی که آنها در حال صحبت درباره آن هستند، آن مفهوم در فضای بین آنها معلق است. علاوه بر این خواندن و نوشتن به ما این امکان را میدهد درباره چیزهایی که کاملا در خارج از میدان ادراک ما وجود دارند فکر کنیم. نشانهگذاری ریاضی یکی از زبانهای به غایت پیچیده انسان است. این زبان به ما اجازه میدهد تا هستی چیزهای فراتر از قوه ادراکمان را تعریف یا دستکاری کنیم. به عنوان مثال فیزیک نظری با اتمها، ذرات بنیادی و موجهای الکترومغناطیسی سروکار دارد. همه اینها از طریق حواس معمولی ما قابل درک نیستند بلکه تنها از طریق ذهن ما قابل درکاند. همچنین زبان کامپیوتر که ربطی به حواس ندارد. بنابراین به طور کلی میتوانیم نتیجه بگیریم هیچ تعریف مشخصی از آگاهی وجود ندارد که همه در آن اتفاق نظر داشته باشند. آنچه اهمیت دارد این است «فلان چیز بودن چه جور چیزی است»: باید تلاش کنیم تا بفهمیم کامپیوتربودن، آمیببودن، اسفنجبودن، موشبودن، مورچهبودن، شامپانزهبودن یا انسانبودن چه جور چیزی است، به عنوان مثال اگر چیزی باشد که نوزادبودن آنگونه باشد، در این صورت آن چیز آگاهی دارد؛ در غیر این صورت ندارد. علاوه بر این برای فهم بهتر آگاهی راهی نداریم تا سیر تکاملی آن را از سادهترین موجودات زنده تا پیچیدهترینشان بررسی کنیم. Information Explosion, john Scales Avery, 2017
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.