جدال گرانش و نوترون
سحر سرگلزايی
تصور کنید چه اتفاقی میافتد وقتی یک شیء خاص مانند یک صفحه از کتاب را مشاهده میکنید. نور، از خورشید یا لامپ تابیده، بهطور مستمر از صفحه منعکس میشود و برخی از این نورها ممکن است وارد چشمان شما شود. با این کار، شبکیه چشم تحریک میشود و به این وسیله باعث میشود یک سیگنال از طریق عصب بینایی به مغز شما ارسال شود. سپس مغز این سیگنال را کشف رمز کرده و کلماتی را که چاپ میشوند، میخواند. نکته کلیدی این است که برای اینکه شما کلمات را ببینید، نور باید منعکس شود؛ در واقع، باید از سطح صفحه فرار کند. فرض کنید ما در سطح ستارهای قرار گرفته و از یک تانک توپ استفاده میکنیم. توپ تنیس را به سمت بالا شلیک کنید. مسافت طیشده توسط توپ، زمانی که در هوا رها شده، تعیین میشود. اگر توپ به اندازه کافی سریع حرکت کند، میتواند از گرانی ستاره فرار کند. در آن صورت، هرگز نیازی به سقوط روی سطح ندارد. اگر ستاره شروع به رمبش کند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ چگالی آن بهتدریج افزایش مییابد و نیروی گرانش در نزدیکی سطح آن قویتر خواهد بود. این به آن معنی است که توپ باید با سرعت بیشتری نسبت به قبل رها شود تا بتواند فرار کند. اگر فرایند رمبش بدون مانع باشد، تراکم و کشش گرانشی ستاره بهزودی افزایش چشمگیری خواهد یافت. در برخی از مراحل سقوط توپ قادر به فرار از ستاره نخواهد بود مگر اینکه با سرعتی بیش از سرعت نور حرکت کند. از آنجا که هیچ چیز نمیتواند سریعتر از نور حرکت کند، توپ هرگز نمیتواند از این نقطه که پرتاب شده، فرار کند. (گفتنی است رمبش برابر نهادواژه collapse است و به زبان ساده به معنای غلبه نیروی گرانش ناشی از جرم لایههای ستاره بر نیروی فشار ناشی از گرما است). ممکن است توپ همیشه به سطح بازگردد؛ صرفنظر از اینکه با چه سرعتی از تانک شلیک شده است. وقتی رفتار نور را هنگامی که از سطح ستاره ساطع شده، در نظر بگیریم، نتیجه مشابهی میگیریم. قبل از اینکه ستاره رمبش کند، نور قادر بود به طرف خارج فرار کرده و در فضا حرکت کند تا به ناظر برسد که چندین سال نوری دور از ستاره است و ستاره حداقل میتواند دیده شود. پس از آنکه نیروی گرانشی در اطراف ستاره به اندازه کافی بزرگ شد، فرار نیز برای تابش غیرممکن میشود. ازاینرو، هر نوری قادر به رسیدن به ناظر دوردست نبوده و ستاره بهطور مؤثر از نظر ناپدید میشود. در این مرحله گفته میشود ستاره یک سیاهچاله تشکیل داده است. در اين حالت، ستاره دیگر بهطور مستقیم دیده نمیشود و بهطور مؤثر سیاه است. هر چیزی که بیش از حد به ستاره نزدیک شود، به دلایل مشابه قادر به فرار نخواهد بود. اگر ناظر ما یک شیء مانند توپ تنیس پرتاب میکرد، توپ از بقیه جهان جدا میشد. تا آنجا که به ناظر مربوط میشود، به نظر میرسد توپ داخل سوراخی کیهانی افتاده است. اگر بخواهیم آنها را بهعنوان چیزی بیش از یک موضوع برای داستانهای علمی-تخیلی ببینیم، نیاز داریم به درک اینکه سیاهچالهها در واقعیت ممکن است چگونه باشند. در بحث قبلی این احتمال را که چگونه ستاره ممکن است به یک سیاهچاله تبدیل شود، درک کردیم؛ بنابراین دانستن درباره اینکه وقتی ستاره سوخت هستهای خود را تمام کند چه اتفاقی میافتد، مفید خواهد بود. ستارهای که جرمش یکونیم برابر کمتر از جرم خورشید است، در نهایت به یک کوتوله سفید میرمبد. کوتوله سفید در برابر سقوط بیشتر پایدار است؛ زیرا نیروی گرانش درونی با فشار بیرونی ناشی از الکترونها متوازن است. در یک ستاره پرجرمتر، نیروی گرانش به اندازه کافی برای غلبه بر این فشار الکترونی قوی است. در برخی موارد، هسته توسط نوترون تحت سلطه قرار میگیرد. طبیعت فرمیونی نوترون فشار مشابهی به آنچه در الکترونها در کوتولههای سفید بود، تولید میکند. اگر جرم ستاره بیش از حد بالا نباشد، رمبش هسته بر اثر فشار ناشی از نوترون متوقف میشود. جرم حاصل ستاره نوترونی نامیده میشود. ستاره نوترونی شعاعی حدود 15 کیلومتر دارد و بسیار متراکم است. آیا گرانش میتواند به اندازه کافی قوی شود تا بر فشار نوترونی غلبه کند؟ درصورتیکه ستاره بسیار پرجرم باشد، ممکن است این انتظار را داشته باشیم. در این مورد، اگر جرم ستاره چند برابر بزرگتر از جرم خورشید باشد، نوترون بیشتر قادر به جلوگیری از رمبش نیست، فشار نوترون درهم شکسته خواهد شد؛ در چنین ستارهای همچنان که چگالی و نیروی جاذبه افزایش مییابد، دیگر چیزی برای جلوگیری از رمبش وجود ندارد و ستاره بهسرعت به یک سیاهچاله تبدیل میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.