لاپلاس و منظومه شمسی
حسن فتاحی.عضو هيئت تحريريه فصلنامه نقد كتاب علوم محض و كاربردي
منظومه شمسی خانه ماست؛ جایی که ستاره حیاتبخش ما، خورشید و سیارات سنگی، سیارات گازی، سیاره کوتوله، کمربند سیارکها، دنبالهدارها، ابر اورت و بسیاری اجرام ریزودرشت دیگر همگی با محوریت خورشید در گوشهای از کهکشان راه شیری و در فاصله 25 تا 28 هزار سال نوری از مرکز کهکشان قرار دارند. زمین سومین سیاره از خانواده پرجمعیت منظومه شمسی است و همراه با دیگر اعضای خانواده خورشیدی به دور مرکز کهکشان راه شیری در حال حرکت است. کل سامانه با سرعت 220 کیلومتر در ثانیه در حرکتی آرام و پیوسته به پیش میرود. از زمانی که زمین مرکز عالم بود و ماه و ستارگان و خورشید به دور آن میچرخیدند تا زمانی که خورشیدمرکزی تثبیت شد و قوانین گرانش نیوتن نحوه حرکت و مدار سیارات به دور خورشید را توضیح داد، خاستگاه منظومه شمسی یکی از سؤالات بنیادی ذهن بشر بوده است. اولین فردی که به طور جدی درباره نحوه شکلگیری منظومه شمسی فکر کرد، ریاضیدان فرانسوی، پییر سیمون لاپلاس بود. کسانی که در دانشگاه در رشتههای فنی و مهندسی یا علوم پایه درس خواندهاند نام لاپلاس را در درس معادلات دیفرانسیل با تبدیلات لاپلاس شنیدهاند، اما او بهجز ریاضیات در نجوم هم صاحبنظر بود. لاپلاس درست قبل از انقلاب فرانسه و در یک خانواده روستایی به دنیا آمد. تاریخ تولدش 23 مارس 1749 و درگذشت او 78 سال بعد به تاریخ 1827 ثبت شده است. او برخلاف همکار شیمیدان و دانشمندش، لاوازیه که با گیوتین سرش از تنش جدا شد، زندگی نسبتا آرامی داشت و وقتی به لقب نجیبزادگی دست یافت، دار فانی را وداع گفت. بنابر تعریفی کلی درباره شکلگیری منظومه شمسی چنین نوشته شده است: 4.6 میلیارد سال پیش بر اثر رمبش گرانشی ابر مولکولی غولپیکری در فضای میانستارهای، خورشید در مرکز و دیگر اجرام نظیر سیارات و سیارکها و اقمار و... حول آن شکل گرفتهاند. اما این تمام ماجرا نیست و وقتی میخواهیم با جزئیات بیشتر و دقیقتر منشأ منظومه شمسی را بکاویم، با سؤالات بیپاسخ زیاد و نیز نظریههای متنوعي روبهرو میشویم. لاپلاس دریافت چهار ویژگی از خصوصیات منظومه شمسی راهنمای منشأ آن است؛ اول اینکه تمام سیارات در یک جهت میچرخند؛ یعنی اگر شما میتوانستید بالای قطب شمال زمین در ارتفاعی زیاد بنشینید و پایین؛ یعنی منظومه شمسی را نگاه کنید، مشاهده میکردید که تمام سیارات بر خلاف جهت عقربههای ساعت به دور خورشید میچرخند. دومین راهنمایی این است که تمام سیارات، تا آنجا که در زمان لاپلاس شناخته شده بود، در راستای یکسانی روی محورشان میچرخند. سومین گواه این است که تمام سیارات روی قرص یکسانی به دور خورشید میچرخند و آخرین ویژگی که البته با دانش امروزی میتوانیم اشتباهبودن آن را تصور کنیم این است که مدار سیارات دایره است. لاپلاس دریافت اگر منظومه شمسی به واسطه چرخش ابرهای گازی به وجود آمده باشد، میتوان این چهار ویژگی را توضیح داد. لاپلاس که با مکانیک سماوی و مکانیک تحلیلی و نیز ریاضیات عالی آشنایی کافی داشت، خاستگاه منظومه شمسی را اینطور شرح داد: ابر تحتتأثیر گرانش دچار رمبش شده است. رمبش در طول محور چرخش به دلیل نیروی جانب مرکز رخ داده است؛ مانند نیرویی که ایستادن روی چرخوفلک را برای ما دشوار میکند. بنابراین ابر روی خودش فروخواهد ریخت و تشکیل یک قرص را خواهد داد. لاپلاس بیان کرد وقتی که گاز سرد شد به حلقههایی شبیه به حلقههای زحل تفکیک خواهد شد. با تلفیق تدریجی حلقهها، سیارات و جسمی در مرکز قرص بهعنوان خورشید شکل میگیرد. نظریه لاپلاس توضیح میدهد که چرا سیارات در مدارهای دایرهای و در راستای مشابه به دور خورشید میچرخند. مدرک برجایمانده از نوشتههای لاپلاس راستای چرخش سیارات را اینگونه شرح میدهد که مواد در لبههای داخلی آن آهستهتر حرکت میکنند که منجر به چرخش سیاره هنگام شکلگیریشان از مواد حلقه میشود. لاپلاس به دلیل دانستن علم ریاضی در سطح بالا و همکاریاش با برخی دانشمندان دیگر و نیز پاسخی که به ناپلئون داد، مشهور شده است، اما نظریه او درباره تشکیل منظومه شمسی اولین نظریه جدی دراینباره بود. او به دلیل عدم پیچیدگی نظریهاش احساس نامطلوبی داشت و تقریبا با احساس گناه نظریهاش را به شکل پاورقی در کتاب پنججلدی مکانیک کلاسیکش اینگونه بیان کرد: البته با احتساب عدم قطعیتی که با هرآنچه جز نتیجه مشاهده تجربی و محاسبه باشد، همراه است. بعدتر دانشمندان پاورقی لاپلاس را به نظریهای مدرن تبدیل کردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.