سياستهاي موسوم به مهار آب
محمد درويش
بهتازگی دیدهبان حقوق بشر گزارش مفصلی از بحران مدیریت آب در عراق منتشر کرده و در آن به نقش دولتهای منطقه و ضعف دولت مرکزی در تشدید بحران پرداخته است. این گزارش میگوید: هرچند داوری قطعی درباره تأثیر سدسازی ترکیه - پروژه گاپ - بر کاهش جریان آب به سمت هورالعظیم، بصره و اروندرود کار آسانی نیست، اما در عین حال نباید و نمیتوان از این نقش مخرب بهآسانی گذشت. رودخانه فرات نخست از سوریه و پس از رسیدن به داخل عراق از چندین سد عبور میکند. درست همین قصه درباره دجله هم تکرار میشود و در بالادست بصره در سرشاخههای دجله، دهها سد در ترکیه، ایران و عراق احداث شده است. پروژه گاپ یکی از بزرگترین پروژهها در حوضه رودخانهها در دنیا محسوب میشود. ارزیابی تصاویر ماهوارهای از جانب دیدهبان حقوق بشر نشان میدهد از اواخر سالهای ۱۹۸۰ پروژه گاپ به ساخت بیش از ۲۰ سد در حوضه آبخیز فرات منجر شده است؛ از جمله سد آتاتورک (در سال ۱۹۹۲) و آلپاسلان-۱ برَجی (در سال ۲۰۰۹). دیگر فعالیتها در این زمینه در طول سال ۲۰۱۵ ادامه داشتهاند. تصاویر ماهوارهای گویای آن هستند که سیستم عظیم سدهای برقابی، تبعات سنگین و حیاتی بر جریان آب در پاییندست برای سوریه و عراق داشتهاند، اگر چه به دلیل کمبود دادهها از برآورد رودخانههای سوریه و بهویژه از سد الثوره، ارزیابی تأثیر بر جریان آب در پاییندست به بصره بسیار دشوار است. سد ایلیسو با مخزنی به بزرگی حدود دو برابر کرخه - بزرگترین سد ایران - بزرگترین برنامه از پروژه گاپ، بر دجله در جنوب شرق ترکیه واقع شده است و احتمالا روی حجم آورد سالانه دجله به عراق تأثیر دارد. از سال ۲۰۱۶، مقامات رسمی ترکیه و عراق درباره برنامههای ترکیه برای پرکردن ایلیسو مذاکره دارند؛ با متخصصانی که کاهش چشمگیر جریان آب دجله را پس از آبگیری ایلیسو پیشبینی میکنند. سد ایلیسو تا ماه مارس ۲۰۱۹ خالی مانده بود، اما از ماه آوریل به دلیل ذوبشدن بخش بزرگی از برفها و بارندگی فراوان، بهمرور پر شد و اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، اعلام کرد آبگیری در ماه ژوئن رسما آغاز خواهد شد که عملا چنین هم شد. در حوضه آبخیز رودخانه دجله، سدسازی در محدوده پروژه گاپ ورای سد ایلیسو در حال حاضر جریان دارد. بنا بر تصاویر ماهوارهای از سال ۱۹۹۷ تاکنون ۹ سد ساخته شدهاند که شش عدد از آنها، از جمله ایلیسو، از سال ۲۰۱۱ به بعد بوده است. علاوه بر این، ارزیابی این تصاویر نشان میدهند دستکم شش سد جدید دیگر در حال ساختهشدن هستند که احتمالا از سال ۲۰۲۰ بهکار گرفته خواهند شد و سد جدید هفتم نیز در جیزره (جزیره ابنعمر) در حال برنامهریزی است. یک تصویر ماهوارهای همچنین دو سد جدید بر رود زاب در ترکیه را نشان میدهد که از نوامبر ۲۰۱۸ به راه افتاده و احتمالا بر جریان آب به دجله در پاییندست در جنوب موصل تأثیر خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.