قزل ایرماک
حسین بکایی
مدرسه که بودم، در کتاب جغرافیای کلاس پنجم دبستان، در درس معرفی کشور ترکیه خوانده بودم، مهمترین رود ترکیه «قزل ایرماک» است. در آن کتاب نام این رودخانه را «جداکننده طلا» معنی کرده بود. این ترجمه برای من که زبان مادریام ترکی آذربایجانی است، نهتنها درست و قابل فهم آمده بود، بلکه باعث عمق یادگیریام هم شده بود. در ایران هم یک رودخانه بزرگ و بلند به نام «قزل اوزن» داریم که به حساب این ترجمه معنی آن میشود «شناکننده طلا یا طلای شناور». این هم دلیل دیگری برای عمیقترشدن یادگیری من بود. در استانبول وقتی با زبان ترکی استانبولی آشناتر شدم، متوجه شدم قزل ایرماک به معنای «رود سرخ» است، نه «جداکننده طلا». همانطور که سازمان امداد و نجات ترکیه «قزل آی» ماه طلایی نیست و همان «هلالاحمر» آشنای خودمان است که به فارسی میشود، «ماه سرخ». و ایرماک مصدر فعل جداکردن نیست، بلکه همان واژه رودخانه خودمان است. قزل ایرماک تنها اشتباه من در دانستن از ترکیه نبود. غلطآموزهای کوچک و بزرگ دیگری هم بود؛ برای مثال فکر میکردم ترکیه یک کشور سنیمذهب است و در دشمنی سخت با امامان شیعه. برای همین وقتی در مسجد سلطان احمد و مسجد - کلیسای ایاصوفیا برای نخستینبار با تابلوهای عظیم علی و حسن و حسین روبهرو شدم، شگفتزده ماندم. در این مسجدها در زیر نام الله و محمد و پس از نام خلفای راشدین نام سه امام نخست شیعه را دیدم. بهجز آن دیدم همان فرهنگ الله، محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین مساجد ایران در اینجا با کمی وسعت بیشتر تکرار شده است. به چینش نامها که دقت کردم دیدم اینها اسامی نخستین خلفای اسلامی را بهجز معاویه و یزید پیدرپی آوردهاند. بعد نامهای متداول آمدند. هر طرف چرخیدم پر بود از علی و زینب ، علیرضا و محمدعلی و حسن و حسین و حسن حسین و فاطمه و فاطمهعایشه و عایشهفاطمه و فاطمهنور، نورزینب و زهرا و زهرانور و صادق و کاظم و رضا و حیدر و ... . از آنطرف ترکان هم چیزهایی از من میپرسیدند که بیاندازه شگفتزدهام میکرد؛ برای مثال میپرسیدند: «زبان شما عربی است؟» من میدانم که زبان فارسی از زبانهای رایج در دربار عثمانی بود. میگویند سلطانمحمد فاتح بعد از گشودن استانبول وقتی قدم در کاخ امپراتور بیزانس گذاشت، این شعر را سرود: بوم نوبت میزند بر طارم افراسیاب پردهداری میکند در قصر قیصر، عنکبوت سلطان سلیمان قانونی دیوان شعری به فارسی دارد و تخلصش «محبی» است. شگفتانگیزتر اینکه چند نفر از من پرسیدهاند: «در ایران مسجد هم هست؟» ، «شما نماز هم میخوانید؟» این پرسشها وقتی عجیبتر میشود که طرف مقابل میداند که تو از کشوری میآیی که پیشوند نامش جمهوری اسلامی است. گذشت زمان حقیقتی را برای من آشکار کرد و آن اینکه دلیلی برای تعجب و شگفتزدهشدن وجود ندارد. از نگاه یک ترک این پرسشها درست و منطقی است، همانطور که قزل ایرماک در زبان ترکی آذری به معنای جداکننده طلاست. خط ما شبیه خط عربی است. برای همین وقتی ترکان خط ما را میبینند یاد قرآن میافتند و به طور طبیعی میپرسند: «زبان شما عربی است؟» همچنین فرق مختلف و متفاوت شیعه در ترکیه زندگی میکنند و هستند شیعیانی که بهخاطر ضربتخوردن حضرت علی در مسجد، اعتقاد دارند نباید مسجدی ساخت. این شیعیان در جایی به نام «جمعخانه» دور هم جمع میشوند و عبادت میکنند و ... ایرانیان هم شیعه هستند، پس طبیعی است که یک ترک از یک شیعه ایرانی بپرسد، شما هم مسجد دارید؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.