دیاکو حسینی، تحلیلگر ارشد مرکز بررسیهای استراتژیک ریاستجمهوری:
قطر؛ تسهیلکننده کانال دیپلماتیک با امارات و عربستان
بعد از اتفاقاتی که درباره نفتکشها در خلیج فارس رخ داد، تفاوتهای رفتاری بین برخی همسایگان پهنه آبی خلیج فارس مشاهده میشود؛ برای مثال امارات متحده عربی که جدیدترین شکل از تحولات در یمن را نشان داده است. شما علت این تغییر رفتار را چه میدانید؟ در ماههای اخیر افزایش تنشها در خلیج فارس و بالاگرفتن احتمال برخورد نظامی ناخواسته بین ایران و آمریکا تأثیر زیادی بر تجدیدنظر سیاستهای امارات داشته است. در یک جنگ احتمالی میان ایران و آمریکا، امارات اولین کشوری خواهد بود که بهدلیل همراهی با سیاستهای مخرب آمریکا و میزبانی تعدادی از پایگاههای نظامی آن، مورد هدف تلافیجویانه ایران قرار خواهد گرفت و در آن صورت میتوان پیشبینی کرد که در زمانی کوتاه بعد از آغاز جنگ، آسیب جبرانناپذیری را متحمل شود. بهعلاوه امروز روشن شده است که آمریکا تحت رهبری دونالد ترامپ نمیتواند متحد قابل اعتمادی برای این کشورها در یک ماجراجویی نظامی باشد. بعد از سرنگونی پهپاد آمریکایی در آسمان ایران و احتیاط عاقلانه آمریکا در نشاندادن واکنش نظامی، همه محاسبات امارات و عربستان سعودی برهم خورد. این اتفاق نشان داد که اولا ایران برخلاف تصورات، واهمهای از رویارویی با آمریکا ندارد ثانیا، آنها را به این نتیجه رساند که شاید پیش از این درباره اراده و توانایی آمریکا برای مقابله نظامی با ایران، مبالغه کردهاند. به همین ترتیب، جداشدن تدریجی منافع امارات و عربستان سعودی در یمن عامل دیگری است. با روشنشدن این واقعیت که عربستان تحت هیچ شرایطی از جمله از راه خلق یک بحران انسانی، قادر به پیروزی در یمن و سرکوب دائمی معترضان نخواهد بود، برای امارات عاقلانهتر است که راه خودش را از ریاض جدا کند یا حداقل به موازنه لازم در سیاست خارجی خود بازگردد. از طریق این موازنه و بازسازی روابط با ایران، امارات بهتر میتواند منافع بلندمدت خود را تضمین کند. قطر یک نمونه ایدئال و رشکبرانگیز برای امارات است. امروز ایران و قطر روابط دوستانهای با هم دارند و در حال تبدیلشدن به شرکای قابل اعتمادی برای یکدیگر هستند. روابط خوب با ایران به قطر امکان داده که در تنظیم مناسباتش با عربستان سعودی با اعتمادبهنفس بیشتر و کارآمدتر عمل کند. ممکن است رهبران امارات از خود بپرسند که چرا نباید از مدل قطر پیروی کنند و ضمن تأمین امنیت بهتر، جایگاه بالاتری برای چانهزنیهای سیاسی با عربستان به دست بیاورند. این تأملات در شرایطی که آشکار شده فشارهای اقتصادی و قلدریهای نظامی آمریکا، ایران را به تسلیم وادار نخواهد کرد، بیش از قبل ضروری است. البته هرچند نشانههایی از تغییر سیاستهای امارات و شاید عربستان سعودی وجود دارد، اما برای قضاوت نهایی باید همچنان صبر کنیم. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، نشانه ضعف آنها نیست، بلکه باید علامت عقلانیت این کشورها باشد. آقای ظریف درحالیکه از سوی آمریکا تحریم شده، در اولین سفر خود به قطر رفت. دوحه چرا میزبان این سفر شده و مهمترین دستور کار این سفر چیست؟ موضوعات زیادی است که میان ایران و قطر مورد بحث قرار میگیرد؛ از همکاریهای تجاری دوجانبه تا تلاش برای ایجاد ترتیبات امنیتی چندجانبه با هدف تنشزدایی در خلیج فارس. قطر بهدلیل داشتن روابط نسبتا خوب با همه طرفهای تنش در این منطقه، پتانسیل بالایی برای رسیدن به نقطه تفاهم مشترک و نزدیککردن دیدگاههای متعارض طرفها دارد و میتواند نقش فعالانهتری برای صلح ایفا کند. هیچ کشوری بهجز قطر در خلیج فارس امروز صاحب چنین توانایی و اعتباری نیست که بتواند با همه طرفها گفتوگو کند؛ بنابراین بهمنظور کاهش تنش در خلیج فارس، این نوع رفت و آمدها نباید موجب تعجب باشد. درحالیکه انگلیس و آمریکا بهدنبال یارگیریهای منطقهای برای حضور نظامی در خلیج فارس هستند، به نظر میرسد در بین همسایگان عربی ما، چندان اقبالی پیدا نکردهاند. به نظر شما کدامیک از همسایگان با آنها همراه خواهند شد؟ عربستان، کویت، امارات متحده عربی، قطر یا...؟ علت این همراهی یا عدم همراهی در منافع یا مضارشان چیست؟ طرح آمریکا برای ایجاد یک ائتلاف نظامی در خلیج فارس به بهانه حفاظت از خطوط کشتیرانی یک اقدام تحریکآمیز و بالقوه بسیار خطرناک است که نهتنها بر افزایش امنیت در خلیج فارس اثر نمیگذارد، بلکه نتیجهای جز افزایش دوباره تنش در منطقه نخواهد داشت. بهخاطر آگاهی نسبت به این حقیقت بود که مهمترین متحدان آمریکا در اروپا و آسیا هم تمایلی برای مشارکت در آن نشان ندادند. هرچند بریتانیا بهدنبال تنش نفتکشها با ایران به دلایل سیاسی تصمیم به همکاری با آمریکا گرفته است. ممکن است امارات و عربستان چنین خطایی را مرتکب شوند؛ در این صورت یک بار دیگر بر روند تنشزدایی تأثیر منفی خواهد گذاشت و بارقههای دیپلماسی را از میان خواهد برد. مطابق با شایعات تأییدنشده ممکن است اسرائیل هم قصد شرکت در این ائتلاف دوکشوری را داشته باشد. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، جنگ در خلیج فارس حتمی و اجتنابناپذیر است. آقای ظریف در حالی به قطر سفر کرد که یک روز پیش از آن، یک عضو انصارالله به تهران آمده بود. در شرایطی که درگیریها در یمن شکل متفاوتی از سالهای قبل به خود گرفته، این رایزنیها در تهران چه تحلیلی را میتواند با خود همراه کند؟ ایران همیشه مایل بوده که با طرفهای درگیر در جنگ یمن، از طرق دیپلماتیک برای حلوفصل این بحران همکاری کند. طرح چهارمادهای که دکتر ظریف در نخستین روزهای بحران یمن ارائه داد، شامل برقراری آتشبس، ارسال کمکهای انساندوستانه، ازسرگیری گفتوگوی ملی یمنی و تشکیل دولت فراگیر وحدت ملی، همچنان تنها و بهترین راهحل خروج از بحران است. امروز با معلومشدن شکست ائتلاف تحت رهبری عربستان در سرکوب بخش بزرگی از مردم یمن که بزرگترین فاجعه انسانی بعد از جنگ سوریه را ایجاد کرده و همینطور متعاقب تشدید اختلافات میان شبهنظامیان تحت حمایت امارات و نیروهای تحت فرماندهی عربستان سعودی، فرصت دیگری به دیپلماسی داده شده است. ایران هرگز فرصتی را برای پیشبرد راهحلهای صلحآمیز از دست نداده و ممکن است امروز امیدواری بیشتری برای رایزنی با طرفهای سعودی و اماراتی به وجود آمده باشد. قطر میتواند تسهیلکننده این کانالهای دیپلماتیک باشد و باید منتظر باشیم و ببینیم اصرار ایران به روشهای دیپلماتیک جواب خواهد داد یا خیر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.