در باب هنر رایانهای
در زمانهای زندگی میکنیم که همه چیز در حال رایانهایشدن است، به عبارت دیگر، شاهد تبدیلشدن رایانهها به عناصر کاملا معمولی و پیشپاافتاده زندگی روزمره هستیم. تقریبا چیزی بیرون از این ماجرا نیست، حتی هنر. سالهاست که تولید در شاخههای مختلف هنر مدیون رایانه است و هنرهایی داریم که به کمک رایانه خلق میشوند. کار تا آنجا پیش رفته است که اکنون از یک گونه هنری جدید به نام «هنر رایانهای» (computer art) صحبت میشود. ولی همچنان ابعاد ماجرا چندان روشن نیست. اینگونه هنری چیست و چه ویژگیهایی دارد؟ آیا ارزشمند است؟ آیا با هنر دیجیتال یکی است؟ اگر نه، تفاوت هنر رایانهای با هنر دیجیتال چیست؟ هنر رایانهای چگونه از امکانات رایانه در آفرینش آثار هنری بهره میگیرد؟ به همت نشر ققنوس کتابی در این زمینه منتشر شده است که میکوشد به این سؤالات پاسخ دهد و به فهم این موضوع کمک کند: «فلسفه هنر رایانهای» اثر دومینیک مک آیور لوپس. نویسنده با اتخاذ روشی تحلیلی پس از توضیح مفاهیم بنیادین «هنر رایانهای» به تعریفی جامع از آن میرسد و تلاش میکند آن را در قالب نظریهای منسجم سامان دهد. آیور لوپس استاد صاحب کرسی در گروه فلسفه دانشگاه بریتیش کلمبیاست. او مؤلف دو کتاب در زمینه فلسفه هنر و ویراستار راهنمای زیباشناسی راتلج است. مک آیور لوپس در این کتاب نشان میدهد که هنر رایانهای برخی اصول بنیادین شیوههای سنتی تفکر درباره هنر و آفرینش را به چالش میکشد و میگوید برای فهم این گونه هنری باید ایدههایی همچون «تعاملگری» و «کاربر» را در مرکز توجه قرار دهیم. تازگی این گونه هنری پرسشهایی طرح میکند در خصوص انتخاب مفاهیمی که باید برای پرداختن به این هنر و مطالعه آن به کار گرفته شود. مفاهیمی همچون «هنر»، «اثر» و «معنا» در مواجهه با هر گونه هنری، از موسیقی پاپ آرامشبخش گرفته تا رمانهای پستمدرن، استفاده میشوند و کاربست چشمبسته این مفاهیم، بدون توجه به دقیقبودن آنها، امری طبیعی است. ولی در نظر نویسنده وقتی نوبت به هنر رایانهای میرسد دشوار میتوان از این پرسش که آیا مفاهیم مطرحشده مناسب هستند یا خیر، پرهیز کرد. به همین دلیل، اولین مواجهه با این گونه هنری گرایشی انتقادی است. نویسنده بر این باور است فلسفه هنر رایانهای باید تعدادی گزاره مطرح کند که با دقت تمام مدون و به شکلی نظاممند مرتبط میشوند. به نظر او در صورتی این گزارهها با دقت تمام مدون میشوند که مفاهیم را سازماندهی کنند و هر کدام از آنها تحلیل شوند. «تعاملگری» و «کاربر» از جمله این مفاهیم هستند که در این کتاب تحلیل میشوند، اولی در فصل سوم و دومی در فصل پنجم. او تأکید دارد نتیجه حاصل از فلسفه هنر رایانهای باید چارچوبی باشد که مواجهههای ما را با این گونه هنری بهروشنی توضیح دهد. نویسنده تأکید دارد که هنر دیجیتال و هنر رایانهای یکی نیستند، چون از جنبه متفاوت فناوری رایانه بهره میبرند. او هنر دیجیتال را یک گونه هنری جدید نمیداند. البته نویسنده یک روش مناسب برای ارزیابی نقش رایانهها در هنر رایانهای را مقایسه آن با نقشی میداند که آنها در هنر دیجیتال ایفا میکنند. این نقش در هنر دیجیتال تا حدودی مشخص است. هنر دیجیتال شامل فیلمها، تصاویر، موسیقی، داستانها و سایر انواع هنریای میشود که از توانایی رایانه برای برقراری ارتباط با آنها بر مبنای یک کد دیجیتال واحد بهره میبرند. اما هنر رایانهای یک نوع هنری است مبتنی بر ارزیابی. نویسنده در تعریف هنر رایانهای میگوید: «انواع هنری گروههایی از آثار با خصوصیات مشترکی هستند که در دیگر انواع هنر دیده نمیشود. پس اگر هنر رایانهای نوع هنری باشد آنگاه آثار هنری رایانهای باید خصوصیات شاخص مشترکی داشته باشند که آنها را از آثار دیگر گونههای هنری متمایز کند». از اینرو، در نظر نویسنده جدیدبودن این گونه هنری فرصت مناسبی است برای ساخت روایتی کامل به همراه همه مؤلفههای سازنده آن. فصول دوم و سوم کتاب تعریفی از هنر رایانهای ارائه میدهند و فصل چهارم به هستیشناسی آن میپردازد. فصل پنجم با متمایزکردن هنرمندان و کاربران هنر رایانهای از سازندگان و تماشاگران هنرهای سنتی به توصیف نقش آنها میپردازد. فصول دوم و ششم به طور خلاصه به تشریح زیباشناسی هنر رایانهای میپردازند و فصل هفتم جایگاه هنری آن را بررسی میکند. کتاب حاضر نه به همه بلکه به مهمترین موضوعات فلسفه هنر رایانهای، با نیمنگاهی به معانی ضمنی هر کدام برای دیگری، میپردازد. در نظر نویسنده، هنر رایانهای رویکردهای جدیدی را به برخی موضوعات شناختهشده فلسفه هنر معرفی میکند. یکی از این رویکردها چگونگی فهم نقش فناوری به منزله رسانهای هنری است که یک گونه هنری را تعریف میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.