درباره مصرفگرایی و جامعه مصرفی
شما همان چیزی هستید که میخرید
گروه اندیشه: در چند دهه اخير مطالعه وجوه گوناگون پديده «مصرف» مورد توجه شاخههای مختلف علوم اجتماعي بهويژه مطالعات فرهنگي قرار گرفته است. مصرف پدیدهای چندبعدی محسوب ميشود که از جهات گوناگون قابل بررسی است و در هر جامعهای متأثر از عوامل متعددي از جمله فرهنگ عمومی، عوامل اقتصادي، هنجارها و ارزشهای حاکم و نقش رسانههاست. همه ما آدمیان مصرفکنندهایم اما مقوله مصرف و تبديلشدن آن به پديدهاي فراگير از دهه 1950 موضوع مطالعه نظریهپردازان اجتماعی شده است. امروز، اگرچه منتقدانی که از منظر اقتصاد سياسی سرمایهداری مصرفی را نقد میکنند همچنان به قوت خود باقیاند، اما چرخش عظیمی در مطالعات فرهنگی و علوم اجتماعی اتفاق افتاده است؛ چرخشی به سوی مطالعه مصرف به مثابه فعالیتی که مردم به طور روزمره انجام میدهند و بخشي از هويت انساني است. جامعهشناسی مصرف میکوشد پدیده مصرف را در ابعاد اجتماعی، فرهنگی، نمادین، اقتصادی، سیاسی و مادی آن مطالعه کند و قصد دارد نشان دهد که مصرف مؤلفه محوری زندگی روزمره و هویت و نظم اجتماعی در جهان معاصر است. كتاب «مصرف و زندگی روزمره» كه اخيرا منتشر شده كتابي است درباره چگونگي رواج مصرفگرايي و سيطره فرهنگ مصرفي بر انسانها در اقصي نقاط جهان. كتاب بین کنشها و فرایندهای مصرف تمایز قائل شده و با بررسی کنشهای فردی مصرف، یعنی بررسی آنچه مصرفکننده در لحظه مصرف انجام میدهد، تاریخچه و نظریههای مصرف را از ابتدا تا امروز مرور ميكند و سير تغييرات آن را نشان ميدهد. مترجمان، ديباچهاي در ابتداي كتاب نوشتهاند و به اختصار تاريخچه مطالعات در باب مصرف را بررسي كردهاند. در بخشي از ديباچه مترجمان ميخوانيم: «كتاب حاضر كيفيتي ميانرشتهاي دارد، هر چند كه لحن غالب بر آن بيشتر به جامعهشناسي مصرف نزديك است. البته سابقه تأمل در پديده مصرف به مدتها قبل از پيدايش اين قبيل رشتههاي تخصصي (جامعهشناسي مصرف، مطالعات فرهنگي، اقتصاد، بازاريابي و جزء آن) بازميگردد؛ يعني به زماني كه اين مقوله در فلسفه مدرن مطرح و واكاوي شد. شايد بتوان گفت يكي از نخستين اشكال واكاوي مصرف را هگل در عناصر فلسفه حق ارائه كرد؛ كتابي كه به واقع روايتي است منطقي از سير و سياحت مفهوم در مسير تحقق ايده آزادي، و مصرف جزئي است از نخستين گام اين سير و سلوك، يعني گام ورود به ساحت آزادي ايجابي و فعليتبخشيدن به اراده دروني يا گام مالكيت كه خود سه شكل دارد: مال خود كردن، مصرف و واگذاري» (ص 11). پديده مصرفگرايي از اواخر قرن بيستم به واقعيتي چندبعدي تبديل شد كه در كنار ابعاد اقتصادي، معاني فرهنگي و الزامات اجتماعي فراواني را با خود به همراه دارد. با تغييرات در سبك مصرفي جوامع، كميت و كيفيت مطالعات صورتگرفته درباره مصرف نيز گوناگون بوده و همگام با آن تغيير يافته است. مصرف مدتها مقولهاي صرفا اقتصادي شمرده ميشد و فقط از همين منظر به آن توجه ميشد. بعد از جنگ جهاني دوم، جامعهشناسان، روانشناسان و مردمشناسان به اين موضوع علاقهمند شدند و پژوهشهايي را درباره آن آغاز كردند. كارل ماركس بيشتر به توليد كالا در نظام سرمايهداري توجه داشت تا به مصرف آن. بعد از او تورستين وبلن در كتاب كلاسيكش «نظريه طبقه تنآسا» (در فارسی با ترجمه فرهنگ ارشاد، نشر نی) طبقه متوسط آمريكايي را بررسي كرد و از مصرف اعضاي اين طبقه بهتازگي ثروتمندشده با عبارت «مصرف نمايشي» ياد كرد. در همين سالها جورج زيمل، جامعهشناس آلماني، به مطالعه درباره ساكنان شهر برلين و زندگي در كلانشهر و رابطه آن با مد و مصرف كالاها پرداخت. ماكس وبر مصرف را فرايندي شامل كردارهاي اجتماعي و فرهنگي متفاوت ميدانست كه نه فقط ناشي از عوامل اقتصادي، بلكه بيانكننده تفاوتهايي ميان گروههاي اجتماعي است. وي منزلت و قدرت را نيز به مفهوم اقتصادي ماركس از طبقه اضافه كرد. مارکسیستها از سرمایهداری مصرفی انتقاد میکنند، چون بهجای برآوردن نیازها امیال را تحریک و تقویت میکند. در سرمایهداری مکانیسمی هست که بر مبنای آن مصرفکنندگان به شکل روزافزونی تمایل مییابند به سوی نیازهای کاذب، از جمله تجربیات و وسایل و کالاهای مادی بهتر و بیشتر و ارزانتر. و این موضوع از نظر آنها به زیان احساسهای حقیقی انسانها و روابط اجتماعی واقعی تمام میشود و بیانگر آن است که ما در مقام مصرفکنندگان دائما از سوی دستاندرکاران تبلیغات و بازاریابی و نیز از جانب مقاماتی که امکان تحقق چنین چیزهایی را فراهم میکنند، گمراه میشویم و فریب میخوریم. رئوس كتاب مارک پاترسون، نويسنده کتاب، در مقدمه میکوشد توصیفی اجمالی از شخصیت و منش «مصرفکننده» ارائه کند و طرحی کلی از فعالیتها و فرایندهای مرتبط با مصرف به دست دهد. سپس مفهوم مناقشهانگیز «زندگی روزمره» را به اختصار تشریح میکند. همچنین سیر بحثها و استدلالهای کتاب را معرفی میکند. هر فصل به تنهایی شرح مفید و مختصری است درباره یکی از حوزههای اصلی مطالعه مصرف و همه فصلها در کنار هم بحثی منسجم و کلی تشکیل میدهند که در آن از برخی لذات، آداب، مناسک و مسئولیتهای مرتبط با مصرف سخن گفته شده است: نوعی اخلاق، سیاست یا بوطیقای مصرف در زندگی روزمره. بحث واحدی در تمام فصلهای کتاب دنبال میشود که نقطه شروعش در فصل اول است با عنوان «شما همان چیزی هستید که میخرید»: بررسی تاریخچه مصرف، مفهوم کالا و وسایل مادی، و پدیده امکانپذیرشدن تجارت کالاهای خارجی بهواسطه استعمارگری. كتاب در فصول بعدی از بحث مصرف کالاهای مادی فراتر میرود و مسئله امر نمادین، وانمودهها و فضای مجازی را پیش میکشد. پایانبخش همه اینها در فصل آخر بحثی است درباره ایماژها، برندها، لوگوها و علائم تجاری. این فصل پديدههاي مصرفي را در متن تاریخ استعمارگرایی بررسی میکند. در طول این مسیر وارد مباحثی همچون شکلگیری هویت، روانشناسی خردهفروشی، رابطه جسم و ذهن فرد مصرفكننده و فضاهای مصرف میشود. نويسنده ضمنا میکوشد با کنارهمگذاشتن برخی از این موضوعات، مناقشهای را که بین دو دیدگاه در جریان است تشریح کند: دیدگاهی که معتقد است مصرفکنندگان خواه بهطور محسوس و خواه نامحسوس فریب میخورند و کنترل میشوند، و دیدگاهی که میگوید مصرفکننده میتواند خلاق و فعال باشد و برای بررسی بهتر این دو دیدگاه، فرهنگ جوانان را موضوع قرار میدهد. سپس دو مقوله «مصرف کالاهای مادی» و «مصرف نمادها/ نشانهها» را مطرح میکند و مسئله گردش سرمایه اقتصادی و سرمایه فرهنگی از بورديو را به بحث میگذارد. آنجا که بحث کالاهای مادی را خاتمه داده و بحث مصرف تجربیات و وانمودهها را پیش میکشد این استدلال را مطرح میکند که مصرف تجربیات و وانمودهها امروزه همان شیوه رایج مصرف طبیعت است. اما برای آنکه بتوان این کنشها و تجربیات را درون زمینههای تاریخی گستردهتر قرار داد، باید تصویری کلی از اقتصاد جهانی داشت، یعنی پرسید که نیاز به احیای سرمایهداری مصرفی و صدور آن به نقاط دوردست و بهکارگیری نیروی کار ارزان و کالاهای ارزان و تولید ارزانقیمت چگونه پدید آمد. رابطه بین مصرف جهانی و مصرف محلی رابطهای چندوجهی است و سعی نويسنده این است که این رابطه پیچیده را در بخشهای مختلف کتاب تبیین کند. مصرف و هويت فصل اول كتاب در حكم درآمدي است بر برخي نظريههاي عام در باب مصرف و مصرفكننده. نويسنده در اين فصل دو پديده مصرفكننده و كالا را ابتدا در چارچوب روابط و مناسبات اقتصادي و سپس در پرتو نظريه اجتماعي به طور عام بررسي ميكند. نخست از منظري تاريخي، شرحي موجز درباره مفاهيم كالا و مصرفكننده در آراي ماركس، وبلن و زيمل ارائه میکند كه نقطه شروع آن مفهوم مشهور ماركس، «بتوارگي كالا»، است. ماركس معتقد بود سرمايهداري مصرفي تا حد بسيار زيادي به واردات كالاهاي خارجي، همچون انواع غذاها و چاي و قهوه و تنباكو و ادويهجات وابسته است و درست به همين دليل حكومتها نقش قابل توجهي در جابهجايي و خريد و فروش اين كالاها، بهويژه در ايجاد ميل و رغبت به چيزهاي خارجي و بيگانه دارند. پس از بررسي اين تحليل عمدتا اقتصادي از سرمايهداري مصرفي، نويسنده به شرح فلسفه و نظريه فرهنگي مكتب فرانكفورت ميپردازد كه ايدههايش درباره صنعت فرهنگسازي تودهاي ارتباط بسياري با اين بحث دارد. سپس به آراي فردريك جيمسون ميپردازد و آنچه او به پيروي از ارنست مندل «سرمايهداري متاخر: رشد سطحيگري دائما نوشونده زيباييشناختي» مینامد. نويسنده در اين بخش به نارساييهاي تعريف محض مصرف از نظر اقتصاد سياسي ميپردازد و اينكه اقتصاددانان كلا درك تاريخي ضعيفي از مصرفكننده و مصرف دارند. نزد اقتصاددانان مصرفكننده مجموعهاي از مقادير يا متغيري فرضي است (مثل زنان خانهدار) كه براي تبيين مجموعهاي از آمارها به آن استناد ميشود. از ديد متفكراني مثل بن فاين نارسايي اين تلقي از مصرفكننده ريشه در محدوديتهاي مدل اقتصاد «نوكلاسيك» دارد. موضوع فصل دوم بررسي درك و تفسير فرد از «عمل انتخاب» است، آنگونه كه اين عمل را در متن فعاليتهاي مصرفي روزمره خود تجربه ميكند. همچنين به طرح اين پرسش ميپردازد كه انتخابهاي مصرفكنندگان چه نقشي در برساختن هويتهاي آنها دارد. به بيان دقيقتر، از آنجا كه همه ما مصرفكنندگاني جسممنديم كه در نقاط مختلف اين كره خاكي زاده شدهايم و تاريخچه زندگيمان با اين هستي متجسد آميخته است، لذا پرسش فوق ناگزير پرسشي درباره برساخت هويتهاي جنسي و قومي خواهد بود. به موازات طرح اين پرسش بحثي درباره رابطه فعاليتهاي مصرفي روزمره و فرايندهاي گستردهتر شكلگيري هويت، يعني رابطه انتخاب انضمامي و هويت انتزاعي، مطرح میشود. اين رابطه به دو طريق بررسي ميشود: نخست از طريق تحليل مفهوم «انتخاب» و جايگاه محوري آن در تجربههاي روزمره ما از مصرف و دوم از طريق بررسي نقش «هويت» در فعاليتهاي مصرفي؛ چه فعاليتهاي مصرفي را نمايانگر هويت «اصيل» فرد در نظر بگيريم چه آنها را ابزار دستكاري خواستها و آرزوهاي مصرفكننده بدانيم. نويسنده توضيح ميدهد كه در متن رابطه بين انتخاب و هويت، اهميت يك برند به همان اندازه كه به موقعيت فعلياش ربط دارد به زمينه تاريخياش نيز ربط دارد. در فصل سوم نويسنده دو اصطلاح مكدونالدسازي و ديزنيسازي را در قالب اصطلاح «مكديزنيوارشدن» تركيب كرده و ميكوشد به مدد اين اصطلاح اثرات توليد جهاني و مصرف روزمره كالاها و تجربهها را تحليل و نقد كند. اين فصل شرحي است درباره اينكه چگونه نظريههاي امروزین مصرف بعضا تداوم نظريههاي قديماند. همچنين در ميان نظريههاي قديم به طور خاص ميراث جامعهشناختي ماكس وبر تشريح خواهد شد كه ايده معروفش، «قفس آهنين عقلانيشدن»، الهامبخش اصلي نظريه مكدونالدیشدن در بين نظريات جامعهشناختي مصرف است. در همين قسمت برخي اسطورهها راجع به جهانيشدن بررسي ميشود كه عموما آن را تحت عنوان يكدستشدن و همگنسازي مطرح ميكنند. در قسمت پاياني اين فصل نويسنده به بررسي ديالكتيك توليد جهاني-محلي و مصرف جهاني-محلي در بستر تجربههاي روزمره افراد ميپردازد و آن را ذيل عنون «كولاي جهاني يا كولاي محلي؟» مطرح ميكند. كولا، پپسي، آب معدني و بسياري از نوشيدنيهاي ديگري كه ما بر حسب عادت مينوشيم يا مصرف ميكنيم از همان آغاز توليدشان تا به امروز از تركيبات و موادي جمعآوريشده از نقاط مختلف جهان ساخته شدهاند و توزيع و مبادله آنها به واسطه شبكههاي بينالمللي انجام گرفته است. فصل چهارم به كالاييشدن تجربه و احساس ميپردازد. مضمون محوري اين فصل كه در تمام قسمتهاي آن به درجات متفاوت مشاهده ميشود اين است كه ديالكتيكي زايا بين انضباط و زيادهروي، پرهيز و مصرف، و تنش و رهايي وجود دارد. اين ديالكتيك در گفتمانهاي مصرف به طور عام و در بحث غذا و سایر لذات جسماني به طور خاص وجود دارد. همچنين نويسنده به بررسي ديالكتيك انضباط/ زيادهروي و تنش/ رهايي در برهههاي گوناگون تفكر غربي ميپردازد. افلاطون در «جمهوري»، لذت و درد جسماني را در چارچوب همين ديالكتيك تحليل ميكند و ميكوشد بر همين مبنا «تغيير ذهني»اي را تحليل كند كه از تنش و رهايي جسماني ناشي ميشود. فصل پنجم به بحث مصرف طبيعت شامل مصرف ايماژها، بازنمودها و فانتزيهاي تجربههاي محيط غيرانساني در تمام اشكالش ميپردازد. اينكه اكثر فعاليتهاي مصرفي روزمره ما درون فضاهاي شهري اتفاق ميافتد نبايد اين واقعيت را از نظر دور بدارد كه ما به انواع و اقسام شيوهها در حال «مصرف طبيعت» هستيم. در تبليغات و پوسترها، در باديشاپها (فروشگاههاي عرضهكننده محصولات آرايشي و بهداشتي الهامگرفته از طبيعت)، يا به هنگام بازديد از يك آژانس مسافرتي و حتي درون متراكمترين فضاهاي شهري طبیعت دائما به ما عرضه و فروخته ميشود. ما حريصانه نمودها و بازنمودهاي «طبيعت» و «جهان وحش» را مصرف ميكنيم و متعاقب آن تمايلمان به درگيري بيواسطهتر با آن بيوقفه افزايش مييابد. درگيريهاي مستقيم و بيواسطه با طبيعت ميتواند از مجاري فعاليتهاي تفريحي در مناطق ساحلي، محوطههاي مخصوص پيادهروي، پاركهاي موضوعي طبيعتبنياد يا در سفرهاي شكاري تحقق يابد. مصرفكننده هالو، مصرفكننده زبل در فصل ششم نويسنده دو نگرش متضاد به مصرفكننده را روبروي هم قرار ميدهد. نگرش نخست مصرفكننده را كنشگري عاقل ميانگارد كه ماهرانه معناي هويت فردياش را برميسازد و از طريق مصرف و سوءمصرف و نمايش كالاهاي خاص، خودش را درون يك گروه اجتماعي جاي ميدهد. نگرش دوم، مصرفكننده را فردي تقريبا احمق در نظر ميگيرد كه رسانههاي جمعي دائما او را به خريد بيوقفه كالاها واميدارند. تضاد اين دو نگرش همان تضاد ديالكتيكي ميان «باور به آزاد بودن فرد در انتخاب» و «باور به نقش صنعت فرهنگسازي تودهاي در فريب و كنترل فرد» است. تمايز قائلشدن ميان كنشگر عاقل و مصرفكننده آلت دست به متفكران مكتب فرانكفورت بازميگردد و پس از آن انديشمنداني چون آنري لوفهور و ميشل دوسرتو به آن پرداختهاند. نويسنده در اين فصل اين دو نگرش را در مقابل هم قرار ميدهد تا بتواند با آنها وارد گفتگو شود و از اين طريق موضعي بينابيني براي خود اختيار كند. فصل بعد به فضاهاي مصرف ميپردازد. فضاهاي مصرف «مكان»هايي هستند كه در آنها كالا فروخته و مصرف ميشود؛ از بازارهاي خلقالساعه گرفته تا اماكن مختص خريد و فروش، فروشگاههاي زنجيرهاي، سوپرماركتها و مراكز خريد. مشخصه اصلي مراكز خريد اين است كه در سراسر جهان فضاهاي يكدست و همانندي دارند. اين فصل از سه قسمت تشكيل شده و عمدتا با مسائل و پرسشهايي سروكار دارد كه اخيرا در حوزه «جغرافياي فرهنگي» مطرح شدهاند. قسمت اول درباره تاريخچه فضاهاي خريد است. در قسمت دوم مبحث فضاهاي مصرف و زندگي روزمره مطرح ميشود. سرآخر اين پرسش مطرح ميشود كه فضاهاي مصرف چگونه بر آنچه ما انجام ميدهيم و نيز بر معناي كالاها و فعاليتهاي ما تاثير ميگذارد. موضوع قسمت سوم «فضاهاي سرهمكردن، خيالپردازي و كنترل» است. نويسنده اين موضوع را خصوصا در ارتباط با مراكز خريد بزرگ به بحث ميگذارد، يعني راجع به مديريت و دستكاري انتخابهاي مصرفكنندگان (هالوها) يا هنر خلاقانه مصرفكنندگان (زبلها) در تصرف كالاهاي توليد انبوه. پرسش اين است كه مصرفكنندگان چگونه با قواعد انضباطي و مكانيسمهاي كنترل كه در اين فضاها بر رفتارشان اعمال ميشود وارد تعامل و مذاكره ميشوند و تا چه ميزان ميتوانند حس تملك و هويتشان را در اين فضاها تحقق بخشند. نويسنده در فصل هشتم با اتكا به مباحثي كه در باب زيباشناسيكردن كالاها مطرح ميكند به بررسي نشانهشناسي تبليغات و به طور خاص بوطيقا و سياست برند و ايماژ لوگو ميپردازد. او در اين فصل به نقد ديدگاهي ميپردازد كه كالا را صرفا موجوديتي مادي ميبيند. درعوض او به «ارزشهاي» غيرمادياي توجه ميكند كه به واسطه بازاريابي به كالاها پيوند ميخورند. به پيروي از منطق لوگو يا آرم، تاريخ بازاريابي از كالاهاي مادي شروع ميشود و به ارزشهاي غيرمادي منتهي ميشود. نويسنده لوگو تيكمانند بسيار معروف نايك را مثال ميزند كه بهعنوان نمونهاي پويا، جهاني و شناختهشده به خوبي گوياي اين مطلب است و در مقام ايماژي بصري متضمن انواع تداعيها و دلالتهاي ضمني است. نقطه شروع بخش بوطيقا شرحي است درباره تاريخ برندها و لوگوها؛ تاريخي كه طليعه آن قرن نوزدهم است اما پس از جنگ جهاني دوم شتابي مضاعف ميگيرد. در بخش «از توليد مادي تا برند غيرمادي» به بررسي پيدايش برند و همزاد تصويري نمادينش، يعني لوگو، و تبديل آنها به عناصر برجستهاي ميپردازد كه در سطح بينالمللي قابل شناسايياند و در بخش «سياست» لوگوها و برندها را بهعنوان عرصهاي در نظر ميگيرد كه در آن جهان اول و جهان سوم با هم برخورد ميكنند و مسائلي همچون نژادپرستي برجسته ميشود. نويسنده در فصل آخر به جمعبندي مطالب قبلي ميپردازد و بر مبناي بازانديشي فصول پيشين برخي دلالتهاي اخلاقي مصرفگرايي و فرهنگ مصرفي را در دوران معاصر توضيح ميدهد و تلاش ميكند اصطلاح متناقضنماي «مصرفگرايي اخلاقي» را توضيح دهد. فعاليتهاي مصرفي ما درواقع مذاكرهها يا چانهزنيهاي دائمي با خواستها، اميال و نيازهاي ما و همچنين با نيروهاي الزامآور بر ما هستند. اما به باور نويسنده همين مذاكرهها و چانهزنيها نيز تهي از تقصير و گناه نيست نهفقط به دليل ولع فردي و خودخواهانه ما به خرجكردنهاي بيحسابوكتاب و گريز از محدوديتها، بلكه به دليل وظايفمان نسبت به ديگران و نسبت به محيط زيست. پادفرهنگها همواره عليه مصرفگرايي افسارگسيخته اعتراض كردهاند و نگران اثرات مخرب اسرافكاري و طمعورزي بر محيط زيست بودهاند. اما در اين ارتباط سخن نهايي و چالشبرانگيز نويسنده درست عكس اين است: امروز خود پادفرهنگها به فرهنگهاي مصرفي تبديل شدهاند. امروز همه سبك زندگيهاي بديل و اخلاقهاي ضدمصرفگرايانه خلعسلاح گشته، برندسازي و بازاريابي شده، و در نهايت به خود ما فروخته ميشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.