به مناسبت هفته جهانی تغذیه با شیر مادر
راه شیری
عبدالرحمن نجلرحیم - مغزپژوه
در قرن بیستویکم، مغزپژوهی مدرن، بر ارزش محوری بدن نه تنها در عرصه بیولوژیک، بلکه در گیرودار تجربیات خانوادگی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نیز تأکید دارد. این بدن مادر است که اولین محیط زندگی ما انسانهاست. به عبارت دیگر این مشخصات بیولوژیک بدن مادر است که محیط اولیه زندگی را از وقتی که مغز پیدا میکنیم، برای همه ما انسانها تشکیل میکند. در رحم مادر است که از طریق پوست خود لمس میکنیم، با گوش خود میشنویم و با بینی خود میبوییم. غلت میزنيم و با دست و پای خود حرکت و شنا میکنیم و مایع امنیوتیک را از دستگاه گوارش میگذرانیم و دستگاه تعادلمان را با شناکردن امتحان میکنیم. با تنظیم ریتم حرکت دست و پا و صدای قلبمان، با نظم محیطی به هماهنگی میرسیم. در انتها نور را هم تشخیص میدهیم و نسبت به آن واکنش نشان میدهیم. در تمام این مدت از خون مادر در گذر از جفت تغذیه میکنیم. وقتی به دنیا میآيیم و بند ناف ما بریده میشود، این پستان مادر است که جای جفت را میگیرد و به ما تغذیه میرساند تا رشد کنیم. بنابراین بعد از تولد نیز بدن مادر میانجی ما با محیط است. به عنوان نوزاد، هنگام شیرخوردن، چشم به چهره مادر میدوزیم، با دستهای خود بدن مادر را لمس میکنیم. دست مادر را روی پشت خود احساس میکنیم، صدای مادر را میشنویم و بوی شیر مادر ما را سرمست میکند. آغوش مادر محیط پراعتماد و امن برای ما میشود. این همبستگی و پیوند با افزایش ترشح اکسیتوسین هم در مغز ما و هم مادر تقویت میشود. پژوهشها نشان میدهد که سزارین و حتی بیحسی نخاعی از مقدار اکسیتوسین میکاهد که ممکن است شیردهی مادر را به مخاطره بیندازد. از طرف دیگر این محیط امن بدن مادر است که میلینسازی مدارهای جدید، یعنی رشد و نمو مغزی را سرعت میبخشد و بر انعطافپذیری و انعطافدهی (پلاستیسیته) مغز در دوران شیرخوارگی میافزاید. شیر مادر ایمنی و دفاع بدن ما را در مقابل بیماریها بالا میبرد. تحقیقات جدید در زمینه مغزپژوهی رشدی نشان میدهد هزار روز اول زندگی مهمترین و خطیرترین هنگام زندگی انسان است. چون مصائب این دوره زندگی میتواند آسیبها و آزارهای اساسی به مغز انسان بزند و تغییرات اپیژنتیکی زايیده این مخاطرات، منجر به خاموششدن کدهای ژنتیکی شود که میتواند آثار دوردست مخربی در سنین بالاتر زندگی در عواطف، شناخت، رفتار و شخصیت ما داشته باشد. تغذیه از شیر مادر که با ترشحات هورمونی چون اکسیتوسین همراه است اعتماد و اطمینان را در رابطه مادر و کودک افزایش میدهد و برای تحولات مفید در رشد و انعطافپذیری مغز کودک لازم است. در ضمن مادر نیز با تغییرات هورمونی همراه با شیردهی، حساسیت بیشتری برای مراقبت از نوزاد شیرخواره خود پیدا میکند. این همه به اهمیت و اعتبار معنوی بدن زن در جهت تداوم حیات پرکیفیت انسانی میافزاید. بدیهی است محیط پراسترس باعث ترشح هورمونهایی چون کورتیزول در بدن مادر و فرزند میشود که نه برای سلامت مغزی مادر مفید است و نه به رشد بیمخاطره مغز کودک کمک میکند.
متأسفانه در جامعه صنعتی و سرمایهداری امروز، تصوری ابزاری، تبلیغاتی و تجاری نسبت به بدن انسان بهویژه زن، وجود دارد که امر مهم شیردهی مادران را نیز تحت تأثیر زیادی قرار میدهد. در طول تاریخ صنعتیشدن جوامع سرمایهداری، با رشد صنعت غذای مصنوعی کودک بارها تلاش شده تا شیر مادر از گردونه رقابت با تجارت خارج شود. اما در سالهای ۱۹۶۰ دوباره نهضت استفاده از شیر مادر زنده شد. البته در این میان، صنعت عظیم شیر خشکسازی و غذاهای تکمیلی کودکان با تبلیغات بیامان، اجازه نداده است تا فرایندهای شیردهی موفق راه طبیعی خود را دنبال کنند و مردم گول تبلیغات و القائات شرکتهای سرمایهداری تهیه غذای کودک را نخورند. وضعیت در جهان سوم به مراتب پیچیدهتر است. استفاده از شیر خشک اهدایی شرکتهای معتبر کذایی غربی همراه با فقر تغذیه مادر و شرایط نامناسب زیست بهداشتی، سلامت مغز کودکان در دوران طلایی «۱۰۰۰ روز اول» زندگی را به خطر میاندازد و باعث رشد نامناسب مغز کودکان و عوارض شناختی طولانیمدت آنها میشود. کودکان و مادرانشان اغلب در شرایط استرسزای زندگی به انواع بیماریهای علیلکننده جسمانی ـ مغزی مبتلا میشوند. در جامعه امروز که زنان دوشادوش مردان به کار اجتماعی علاوه بر خانه مشغولاند، شیردادن نوعی جداشدن و دورافتادن از صحنه رقابت اجتماعی در بازار کار تلقی میشود. از طرف دیگر با شیوع نگاه ابزاری به بدن زن از طرف مردان در جامعه مردسالار، زنها به خاطر احتمال تغییر شکل پستان بر اثر شیردادن و ازدستدادن شکل و شمایل طبیعی اندام خود، امکان ازدستدادن کار ـ البته با حقوق نابرابرـ با وجود هزینههای سرسامآور زندگی، مجبور به ازشیرگرفتن کودکان خود میشوند. اغلب شرایط مردسالار کنونی چنان است که زنان از اینکه در مجامع عمومی به بچه شیرخوار خود شیر بدهند، خجالت میکشند و احساس حقارت میکنند. انسانشناس فمینیست کانادایی، پنی فون استریک، تشویق و تبلیغ شیر خشک به جای شیر مادر را نوعی خشونت علیه زنان میداند. او عقیده دارد شیردهی موفقیتآمیز وابستگی زن را به پزشک و درمان کمتر میکند و نمیگذارد غذای طبیعی نوزاد به دست کمپانیهای دارویی شیر خشک و غذای تکمیلی گرانقیمت به بازار سودآور سرمایهداری بدل شود و زنها به عنوان مشتری و دستیار رسانهای کمپانیهای تولید این غذاهای مصنوعی عمل کنند. پنی فون استریک عقیده دارد که تغذیه کودکان با شیر مادر باید به عنوان بخش مهمی از کار تولیدی زنان در نظر گرفته شود. شیردهی کار بسیار مهمی است که نه تنها بايد موجب سرافکندگی زنان نشود، بلکه نقش مهم آنها را نشان میدهد و باید به اتکابهنفسشان بیفزاید. جامعه مدنی امروز مجبور است مطالبات مربوط به این حق را بپذیرد و امکانات حقوقی و اجرائی لازم در این زمینه را اجرائی کند. فراموش نکنیم که شیر مادر از چاقی، عفونت و مرگ آنی در کودکان جلوگیری میکند و رشد مغز را تسریع میبخشد. وزن زن را مناسب نگه میدارد، افتادگی پستان ایجاد نمیکند و نرخ سرطان پستان و تخمدان را پایین میآورد. در تنظیم روابط عاطفی و انسانی هم به کودک و هم به مادر کمک میکند. از همه مهمتر اینکه شیر مادر، چون منظومه شمسی، به تشکیل کهکشانی از مدارهای شیریرنگ میلیندار در مغز کمک میکند که برای رسیدن به شناخت و آگاهی انسان بنیادی است. با این دانستهها در قرن بیستویکم، ما نیاز داریم تا در تنظیم روابط اجتماعی جدید، به اهمیت امر شیردادن مادران به عنوان کار تولیدی مهم و اساسی از نظر اجتماعی و حقوقی پی ببریم و از آن حراست کنیم. البته لازمه انجام این مهم، تغییرات بنیادی در ساختار جامعه مردسالار فعلی و حذف قوانین سنتی دستوپاگیر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.