غایتانگاری و ذاتانگاری
دیدگاههای نادرستی که چهره علم را مخدوش میکنند
عرفان خسروی. دیرینهشناس
در انتخاب طبيعي دو شماره پیش دیدیم که نگاه سطحی به روند تغییرات ظاهری در سنگوارهها چگونه ما را به خطا میافکند. مثل این تصور نادرست که روند تکامل اسبها از جانوران سرشاخهچین کوچکجثه پنجانگشتی به چرندگان بزرگجثه تکانگشتی، روندی خطی یا نردبانی بوده و جهتی مشخص و برنامهریزیشده داشته. در حقیقت روند تکامل هرگز خطی یا نردبانی نیست، بلکه الگوی تکامل جانداران به صورت انشعابی و همراه با افزایش تنوع است. بهعلاوه روند ثابتی نیز در تکامل وجود ندارد. هم موجودات کوچکجثه ممکن است بزرگ شوند و هم موجودات بزرگجثه، شاید آب بروند، اما این عقیده باطل (که تکامل برخی گروهها، مثلا اسبها یا دایناسورها، روندی ثابت و همیشگی به سمت غولپیکرشدن را طی کرده) شکلی از غایتانگاری است که سالها ادبیات تکاملی را آلوده کرده بود. هنوز هم در بسیاری از کتابهای قدیمی پیرامون نظریه تکامل میتوان ردی از این عقیده را پیدا کرد. غایتانگاری یعنی باور به اینکه علتی غایی برای وجود هر جاندار در کار است و این علت غایی بوده که سبب شده هر جاندار به شکل کنونی درآید. علت غایی وجود مگس این است که فضولات و لاشهها را بخورد و نابود کند. علت غایی پرواز پرندگان این بوده که مهاجرت کنند. علت غایی وجود انسان این بوده که دنیا را مدیریت کند و علت غایی انقراض دایناسورها این بوده که مقدمات پیدایش آدمی فراهم شود. گرچه غایتانگاری حتی ادبیات زیستشناسی تکاملی را هم تا سالها آلوده کرده بود، اما نظریه تکامل بهواقع نافی هرگونه غایتانگاری است. تکاملگرایانی نیز که در آثار خود به لغزشهایی غایتانگارانه (مثل ماجرای تکامل اسب) افتادهاند، نظریه تکامل را به درستی نفهمیده بودند. پیش از طرح نظریه تکامل، وضع غایتانگاری در دنیای زیستشناسی بسیار مبتذلتر بوده؛ برای نمونه برناردن دو سنپیر (Bernardin de Saint-Pierre)، کالبدشناس فرانسوی سدههای 18 و 19، باور داشت خطوط نارنجیرنگ روی گرمک و طالبی که مثل نصفالنهار میان دو رأس این صیفیجات امتداد دارند، به ما میگویند این میوه را باید دور هم و با خانواده نوشجان کرد. نظریه تکامل از طریق انتخاب طبیعی با طرح سازوکارهای طبیعی برای شکلگیری گونهها، این قبیل عقاید را باطل كرد، اما پیروان بیشمار نظریه تکامل تا سالها، متوجه نبودند که همچنان درگیر عقاید غایتانگارانه هستند. تکامل غایتانگارانه اسبها یکی از چندین مثال مشهوری است که تا چند دهه پیش نیز در اغلب کتابهای تکاملی به چشم میخورد. مثال مشهور دیگرش تکامل غایتانگارانه دایناسورها به سمت غولپیکرشدن است. گویی چیزی مرموز در خون نخستین دایناسورها جوشیده که نسلهای بعدی را واداشته مدام بزرگ و بزرگتر شوند. این قبیل کجفهمیهای تکاملی ابعاد گوناگونی دارد؛ مثلا اینکه تصور کنیم عنصری ناشناخته در تکامل دخالت دارد و دایناسورها را محکوم به رشد بیاندازه کرده؛ نیز اینکه با مطالعه دقیق تاریخ طبیعی قطع رابطه کنیم و فراموش کنیم که اغلب دایناسورها کوچکجثه بودهاند. نظریه تکامل از مشاهده تاریخ طبیعی آغاز میشود و تفسیری است برای تنوع و گوناگونی حیات. همانطور که صحبتکردن از هنر عکاسی بدون نشاندادن خود آثار عکاسی ارتباط مخاطب را با واقعیت میگسلاند، صحبتکردن از تکامل بدون مشاهده و مطالعه تاریخ طبیعی گمراهکننده است و مصداق این گمراهی، درافتادن به ورطه عقایدی است که با نظریه تکامل تضاد کامل دارند. غایتانگاری تنها یکی از این عقاید است. در ادبیات عامیانه تکاملی جز این داده نادرست که همه دایناسورها غولپیکر بودند، عبارت مکمل دیگری نیز وجود دارد که همه دایناسورها را محکوم به انقراض تلقی میکند. گویی همان عنصر مرموزی که دایناسورها را محکوم کرد به غولپیکری، ردی موهوم از عقبماندگی میان آنها باقی گذاشت که عاقبت هستی همه آنها را به باد داد. دایناسورها منقرض شدند، چون ذاتا پست و فرودست بودند. چنین مفهومی بارها به بیانهای مختلف در کتابهای علمی قدیمی مرتبط با نظریه تکامل طرح شده است و هنوز هم طرفداران خود را دارد. معدودی از دیرینهشناسانی که هنوز هم با شواهد خونگرمبودن دایناسورها مخالفت میکنند، روی همین نکته پافشاری میکنند که دایناسورها خزنده بودهاند و خزندگان «ذاتا» خونسرد هستند. ذاتی و غیرقابل تغییر شمردن وضعیت سوختوساز خونسرد، نمونهای است از طرز تفکری به نام ذاتانگاری. ذاتانگاری یعنی قائلبودن هستهای سخت و لایتغیر برای ماهیت گروههای مختلف جانداران. پستانداران ذاتا خونگرم و بازیگوشند. خزندگان ذاتا خونسرد و تنبلند. پرندگان ذاتا متعالی و متمایل به پروازند و ماهیها ذاتا آبدوست هستند. تاریخ طبیعی پر است از مثالهای نقض برای این قبیل گزارههای ذاتانگارانه. تنها سرشت ذاتی برای ماهیت حیات (که در نخستین قسمتهای سلسلهیادداشتهای «انتخاب طبیعی» دربارهاش صحبت کردیم) تغییرپذیری همیشگی آن است: «این کارخانهای است که تغییر میکند». غایتانگاری و ذاتانگاری اشتراکات زیادی با هم دارند. هر دو درباره ماهیتهایی انتزاعی، غیرعینی و غیرطبیعی صحبت میکنند که نظریه تکامل آنها را کنار گذاشته، اما بسیاری از زیستشناسان نسلهای گذشته همچنان به ترکیبی از نظریه تکامل و تهماندههای فکری ذاتانگارانه و غایتانگارانه وفادار ماندند. این زیستشناسان لزوما افراد گمنام یا حاشیهای نبودند. ارنست مایر (مشهور به داروین قرن بیستم) و ریچارد داوکینز (که بسیاری او را مهمترین چهره زیستشناسی تکاملی در دوره معاصر میدانند)، در آثار خود دچار لغزشهایی ذاتانگارانه و غایتانگارانه شدهاند. پیشتر نمونههایی از این لغزشها را در تکامل چیست (ارنست مایر، ۲۰۰۱) نشان داده و بررسی کردهام (بارقههایی متأخر از طرز فکری متقدم: دامنگیرترین کژفهمیها نسبت به نظریه تکامل؛ رشد آموزش زیستشناسی، بهار ۹۷؛ https://is.gd/qbiGDT). داوکینز نیز در برخی آثار خود (مثلا داستان نیاکان، ۲۰۰۴) دقیقا همان اشتباهات را تکرار کرده و حتی برای نمایش (ذاتانگارانه) روند تکامل پستانداران، همان تصویری را به کار برده که ارنست مایر در تکامل چیست به کار گرفته بود. خلاف داوکینز که شاید سهوا مرتکب چنین خطایی شده باشد، ارنست مایر تا آخر نگاهی ذاتگرا به مباحثی مثل ردهبندی داشت و حتی تکامل پرندگان و پستانداران خونگرم از نیاکان خونسرد را نوعی تغییر بنیادین در صفتی ذاتی تلقی میكرد؛ یعنی از نظر او، اینکه خزندهای خونسرد تکامل یابد و به موجود خونگرم تبدیل شود، اتفاقی بسیار بعید و نیازمند تغییرات بنیادین در ذاتیترین ویژگیهای خزندگان بود. ازاینرو ارنست مایر مخالف سرسخت ردهبندی پرندگان بهعنوان زیرگروهی از دایناسورها (و خزندگان) بود. پرندگان خونگرم، مهمترین صفت ذاتی خزندگان؛ یعنی خونسردبودن را از دست دادهاند و دیگر نمیتوانند خزنده باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.