|

تلفیق نوین هنر و علم

میان‌ستاره‌ای؛ محلی جدید برای تفکر انسان

عبدالرضا ناصر‌مقدسی. متخصص مغز و اعصاب

«میان‌ستاره‌ای» نه‌فقط یکی از بهترین فیلم‌های سال‌های اخیر است؛ بلکه یکی از برجسته‌ترین فیلم‌های علمی‌-تخیلی تمام اعصار شمرده می‌شود. برای یک فیلم علمی‌-تخیلی این بهترین ویژگی است که تا‌جایی‌که مقدور است، به مفاهیم علمی وفادار بماند و دست به فرضیه‌پردازی‌های فانتزی و باور‌ناپذیر نزند‌. کریستوفر نولان، کارگردان فیلم «میان‌ستاره‌ای»، یک نابغه در عرصه فیلم‌سازی به‌ شمار می‌آید؛ کسی که هر کارش دنیایی از تفکر و تخیل بوده و ذهن انسان را تا دوردست‌ها می‌برد. نگاهی به فیلم‌های او از «بتمن» و «ممنتو» گرفته تا «تلقین» و «میان‌ستاره‌ای»، همه و همه نشان‌دهنده نبوغ، دانش و تخیل بی‌حد‌و‌حصر این کارگردان بزرگ است. «میان‌ستاره‌ای» از نظر سینمایی یک پروژه بزرگ محسوب می‌شود؛ داستانی آخرالزمانی، وقتی که زمین دارد رو به نابودی می‌رود و دیگر جای مناسبی برای زیستن نیست، ناگهان در کنار سیاره زحل کرم‌چاله‌ای پدیدار می‌شود. کرم‌چاله‌ای که به دست بیگانگان فضایی ساخته شده و می‌تواند انسان را به سوی دیگرِ کیهان ببرد. این کرم‌چاله مانند آینه‌ای سه سیاره را از آن سوی کیهان نشان می‌دهد. سه سیاره‌ای که احتمال دارد برای زندگی مناسب باشند. پس سه دانشمند مأمور می‌شوند که سوار بر سه سفینه از این کرم‌چاله عبور کرده و این سه سیاره را بررسی کنند. از این سه فقط یکی پیامی مبتنی بر یافتن سیاره‌ای مناسب به زمین ارسال می‌کند؛ کسی که دانشمند بزرگی است و همگان به دانش وسیع او اذعان دارند؛ پس در مأموریتی دوباره، سازمانی که در واقع باقی‌مانده ناسا است، تصمیم می‌گیرد تا دوباره سفینه‌ای را به آن سوی کیهان بفرستد و داستان فیلم نیز از همین‌جا شروع می‌شود. فیلم مملو از اتفاقات معماگونه‌ای است که فقط در آخر داستان قابل فهم می‌شوند. داستان با خانواده‌ای گرفتار در زمین آخرالزمانی آغاز می‌شود. پدر خانواده (کوپر) که الان یک کشاورز است، زمانی خلبان ماهری بوده و به بسیاری از امور مهندسی و پرواز وارد و مطلع است. او و دخترش (مورف) با نشانه‌های غیرمعمولی روبه‌رو می‌شوند. کوپر پی می‌برد که این نشانه‌ها بیان‌کننده مختصات یک محل است. وقتی مختصات را دنبال می‌کند، به مکانی مخفی می‌رسد که در واقع همان باقی‌مانده ناسا است. اینجا است که همه‌چیز عوض می‌شود. همه از او می‌خواهند که با سفینه پرواز کرده و به دنبال آن سه دانشمند قبلی وارد کرم‌چاله شود. سرانجام با وجود مخالفت‌های شدید دخترش، کوپر تصمیم می‌گیرد که به این سفر برود. او همراه با یک زیست‌شناس به ‌نام آملیا و دو دانشمند دیگر از درون کرم‌چاله رد می‌شوند. در عبور با آنها -یعنی همان بیگانگانی که این کرم‌چاله را برای نجات انسان‌ها ساخته‌اند- دیدار می‌کنند. بعد سراغ اولین سیاره می‌روند که جز موج‌های عظیم و نابودی چیز دیگری ندارد. آنها به‌ دلیل قوانین نسبیت و تفاوت زمانی، وقت زیادی ندارند و فقط می‌توانند از دو سیاره باقی‌مانده یکی را انتخاب کنند. حال یک دو‌راهی به‌ وجود می‌آید: آیا باید به تماسِ رسیده از یک دانشمند بزرگ اعتماد کنند یا عشقی که در درون آملیا وجود دارد. کسی که آملیا عاشق اوست و بر مبنای عشق می‌گوید که هیچ‌گاه اشتباه نمی‌کند، به سیاره دیگر رفته است؛ اما کوپر دانشمند بزرگ را انتخاب می‌کند؛ انتخابی که اشتباه است و بهای سنگینی دارد. آنها به زحمت از دست دانشمندی که فقط برای نجات خود دست به ارسال پیام از یک سیاره یخی زده، فرار می‌کنند. حالا فقط یک سیاره باقی می‌ماند و فقط یک نفر می‌تواند راهی آن سیاره شود. اینجا در یکی از زیباترین صحنه‌های فیلم، افق رویداد سیاه‌چاله به زیباترین شکل تصویر می‌شود. کوپر در درون کرم‌چاله می‌افتد و آملیا راهی سیاره می‌شود. در کرم‌چاله کوپر با ساختار عجیبی روبه‌رو می‌شود که انگار زمان‌ها را به هم وصل می‌کند. او از درون این ساختار گذشته، خود را می‌بیند. اینجاست که متوجه می‌شود آنهایی که این کرم‌چاله را ساخته‌اند؛ نه بیگانگان فضایی؛ بلکه آیندگان نوع بشر هستند. انگار انسان با اتصالی زمانی، آینده خود را به گذشته‌اش پیوند داده است. یک جور گردونه فضا-زمانی که انسان را به خودش متصل می‌کند. یک تجربه وصف‌ناپذیر. از سوی دیگر بازگشت از آینده به گذشته، لاجرم ما را به بازخوانی گذشته خود فرامی‌خواند؛ بازخوانی‌ای که معلوم نیست نتیجه‌ای داشته باشد. در واقع فیلم به ما نمی‌گوید که آینده چه تأثیری می‌تواند بر گذشته داشته باشد. سؤالی که بیشتر تا‌به‌حال موضوع فیلم‌های علمی‌-تخیلی بوده، تا یک بحث جدی علمی. کوپر بازمی‌گردد. او به شکل به‌ظاهر معجزه‌آسایی از این کرم‌چاله نجات می‌یابد. شاید همین که این کرم‌چاله دست‌ساز آیندگان ما بوده است، امکان زندگی در درون آن و زنده‌ماندن در آن نیز به‌نوعی پیش‌بینی شده است؛ موضوعی که سبب زنده‌ماندن کوپر می‌شود. وقتی چشم باز مي‌كند، متوجه می‌شود که نوع انسان توانسته بر مشکلات خود فائق آمده و زمین از آن شکل آخرالزمانی خود خارج شده است. او به دیدار دختر خود می‌رود که حالا در قیاس با خود کوپر که به مدد قوانین نسبیت کاملا جوان مانده، بسیار پیر شده است؛ پس از این سفر اُدیسه‌وار کوپر می‌فهمد که دیگر در اینجا کاری ندارد؛ پس بار دیگر به درون کرم‌چاله می‌رود تا آملیا را پیدا کند. کسی که در این سفر پیوندی عاشقانه با او برقرار کرده است. فیلم «میان‌ستاره‌ای» داستان انسان است. اینکه انسان می‌تواند تا آن اندازه هوشمند شود که ساختار کیهان را عوض کند. انسان تا به آنجا رسیده که نه‌تنها با ایجاد کرم‌چاله دو گوشه کیهان را به یکدیگر متصل می‌كند؛ بلکه نوعی تغییر در ساختار فضا-زمانی کیهان نیز ایجاد می‌کند؛ تغییری که سبب می‌شود ما از آینده به گذشته سفر کنیم و گذشته خود را ببینیم. شاید هم بتوانیم بر آن تأثیر بگذاریم. در «میان‌ستاره‌ای» پای هیچ بیگانه‌ای در میان نیست. خود انسان زمینی است که از خلال میلیون‌ها سال تفاوت زمانی، با خودش دست به یک دیالوگ می‌زند. خودش تلاش می‌کند تا خودش را نجات دهد و تمام این مفاهیم پیچیده در دستان کریستوفر نولان به فیلم بسیار پرکشش و نفس‌گیری بدل می‌شود که می‌تواند برای مدت‌های طولانی انسان را درگیر خود كند. باید بپذیریم که سینما به مدد کارگردانان بزرگی مانند نولان به محلی جدید برای تفکر تبدیل شده است؛ شکل جدیدی از معرفت که باید بسیار به آن پرداخته شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.