ایالات متحده درگیر با اطراف خود
احمد عظیمیبلوریان-استاد پیشین مریلند
آنچه امروز در روابط خارجی ایالت متحده آمریکا و کشورهای جهان میگذرد تصویری است بهروشنی فیلم ژاندارک از آنچه در جهان گذشته رخ داده است. ایران که یکی از تاریخیترین و قدرتمندترین کشورهای جهان و مهد تمدن آسیای جنوب غربی بوده است، چنین شرایطی را شاید صدها بار تجربه کرده باشد. امید است یادداشت کنونی بتواند تصویر روشنی را از فرازوفرودهای قدرت در جهان با استفاده از مدل کنونی در قاره آمریکا ارائه دهد. بازگویی مدل تکرار رویدادها میتواند راهنمای خوبی برای زمامداران کنونی و آینده ایران برای تشخیص راه درست حکومتداری و همزیستی در منطقه پرجوشوخروش آسیای جنوب غربی باشد.
آنچه در 300 سال گذشته در قاره آمریکا رخ داده است، همسانی شگفتانگیزی با رویدادهای چندهزار ساله در فلات ایران داشته است. نخستین مردمان فلات ایران در گذشتههای بسیار دور، از آفریقا و سپس از دامنه کوههای هیمالیا و سرزمینهای شرق ایران کنونی از جمله هند و آسیای مرکزی و چین و ماچین به ایران و سپس به سمت غرب، یعنی اروپای کنونی کوچ کردهاند. در این حرکت تدریجی، فرهنگ موسوم به هند و اروپایی شکل گرفته است. اما این حرکت رو به غرب ادامه یافته تا اینکه قاره آمریکا را هم دربر گرفته است. اروپاییهایی که از دوره کریستف کلمب به قاره آمریکا کوچ کردهاند عمدتا از اروپای مرکزی و غربی بودند که مردم بیگناه و گرسنه آفریقا را با دو هدف اصلی به آمریکا بردند: ۱- استفاده از آنها به صورت رایگان (برده) در مزارع وسیع آمریکا که موجب صرفهجویی در پرداخت دستمزد میشده است.۲- مقابله با بومیان قاره آمریکا. در این فرایند، مهاجران اروپایی میلیونها نفر از مردم بومی و مقاوم آمریکایی را که به خطا «سرخپوست» نامیده میشدند، میکشتند و زمینها و داراییها از جمله ذخایر طلا و جواهرات آنها را تصاحب میکردند.آمریکا یک قاره بسیار گسترده است. شمال آن سردسیر است و از آلاسکا به سیبری میپیوندد. امپراتوری تزاری روسیه، آلاسکا را در سال ۱۸۶۷ بهدلیل نیاز به پول نقد برای جنگ با انگلستان به بهای ارزانی به ایالات متحده آمریکا فروخت. منطقه شمال ایالات متحده هم مورد علاقه مهاجران اروپای شمالی بوده است، اگرچه امروز مورد پسند مهاجران چینی و کرهای قرار گرفته است. آمریکای مرکزی و بخش بزرگی از آمریکای جنوبی گرمسیر است و بخش قابل توجهی از مردم آن بومیاند و به دلیل فقر و بیکاری برای ورود غیرقانونی به ایالات متحده سرودست میشکنند. مبارزه ترامپ برای ساختن دیوار میان ایالات متحده و مکزیک در دو سال گذشته هنوز یک موضوع روز و حلنشده است. ترامپ برای اخذ موافقت کنگره آمریکا برای تخصیص بودجه شش، هفت میلیارد دلاری برای احداث این دیوار جنجالی به راه انداخته که هنوز ادامه دارد. هجوم مهاجران از کشورهای آمریکای مرکزی و جنوبی، بهویژه مکزیک به ایالات متحده رو به افزایش است. دولت آمریکا برای حفظ ضریب بیکاری در اشتغال (5/4درصد) گهگاهی مانند زمان کنونی تلاش میکند از مهاجرت غیرقابل کنترل جلوگیری کند، اگرچه در صورت افزایش سطح اشتغال و تقاضا برای کارگر، به جای سختگیری از ورود مهاجر استقبال هم میکند. اما این سیاست با مهاجرت از کشورهای کمونیستی یا سوسیالیستی مانند کوبا، ونزوئلا و نیکاراگوئه متفاوت است؛ زیرا دولتهای این سه کشور رابطه دوستانهای با ایالات متحده ندارند. کوبا از زمان مبارزات فیدل کاسترو برای سرنگونی دولت باتیستا تاکنون به یک کشور شبهکمونیستی تبدیل شده است. کوبای پیش از زمامداری فیدل کاسترو یک مقصد بسیار مطلوب گردشگری برای مردم ایالات متحده بهشمار میرفت. به دلیل ارزانی مسکن و کالا، و وجود قمارخانهها و عشرتکدههای بیشمار، مواد مخدر و امکان قاچاق مورد علاقه بسیاری از آمریکاییها بود. بازنشستگان در آمریکا، مانند توریستها، کوبا را برای استراحت و تفریح به فلوریدا ترجیح میدادند. آمریکاییها سرمایهگذاری هنگفتی در ایجاد تسهیلات و خدمات گردشگری در کوبا کرده بودند. این صنعت بزرگترین منبع درآمد کوبا بود، زیرا کوبا نفت برای صادرات ندارد. با پیروزی انقلاب کمونیستها و رویکارآمدن فیدل کاسترو، با کمک شوروی و بهویژه از جنگ موسوم به «خلیج خوکها» رابطه کوبا با ایالات متحده آمریکا دگرگون شد. آمریکای سرمایهداری هرگز وجود و ثبات یک دولت کمونیستی را در نیمکره غربی نپذیرفته است. شمار قابل توجهی از مردم مرفه کوبا به دلیل ترس از کمونیسم با نقدینگی خود، پنهانی به ایالات متحده مهاجرت کردند.
دولتهای وقت آمریکا با کمال میل از این حرکت ثروتمندان کوبایی حمایت کردند، زیرا مهاجران عملا ثروت نقدی یا قابل تغییر به نقد خود را به آمریکا آوردند و در مقیاس خود به رفاه اقتصادی ایالات متحده کمک کردند و به همین دلیل آمریکا از آن پشتیبانی کرد. این مهاجرت نقطه مقابل مهاجرت از مکزیک به آمریکا بود. اما با استقرار کامل رژیم فیدل کاسترو که با حمایت شوروی همراه بود، روابط سیاسی و اقتصادی آمریکا با کوبا بهشدت تضعیف شد. پس از فروپاشی شوروی، اقتصاد کوبا هم به سراشیبی افتاد تا اینکه به فقر مطلق رسید. این وضع با مرگ فیدل کاسترو تغییر نکرد و هنوز ادامه دارد. نکته جالب این است که با وجود «مردمی»جلوهدادن رژیم کاسترو، رهبری کوبا پس از فوت او ابتدا به برادرش سپرده شد؛ حالتی که در مشرق زمین متداول است؛ به عبارت دیگر، از دید رژیم کاسترو هیچ کس یا نهاد دیگری به غیر از برادرش نبود که بتواند کشور را اداره کند. در هر صورت، مماشات با رژیم کاسترو تا پایان زمامداری باراک اوباما بیشتر از امروز بود. از دید ترامپ برای بقای کوبا راهی وجود ندارد مگر اینکه رژیم آن سرنگون شود. چنین حالتی برای دو کشور دیگر که در بالا به آنها اشاره شد، یعنی ونزوئلا و نیکاراگوئه، نیز عینا وجود دارد. البته ونزوئلا کشور ثروتمند و بزرگی است اما به دلیل همکاری نزدیک با روسیه و چین و تمایلات سوسیالیستی نه تنها سالها در لیست سیاه آمریکا بوده است، بلکه با محاصره اقتصادی آن ازسوی ایالات متحده دچار مشکلات فراوانی شده و این حالت در دوره ترامپ چنان افزایش یافت که اقتصاد بدون نفت آن کلا به زمین نشست.کوبا به نفت ونزوئلا نیازمند است و در محاصره اقتصادی تحمیلی ازسوی آمریکا، فقط ونزوئلا است که به کوبا نفت میفروشد. حمایت علنی روسیه و چین از این سه کشور تاکنون مانع سقوط دولتهای آنها زیر فشار آمریکا شده است. این حالت بلاتکلیفی بهویژه در دوره ریاستجمهوری ترامپ ادامه خواهد یافت. استفاده از واژههای کمونیسم و سوسیالیسم ظاهر قضیه است. باطن قضیه مقاومت این کشورها در برابر زورگویی و پذیرش سلطه آمریکا است. این حالت منحصر به کشورهای سهگانه مورد اشاره نیست. برخی از کشورهای خاورمیانه بهویژه ایران -که یک کشور کمونیستی به شمار نمیآید- نیز تلاش میکنند که استقلال و آزادی خود را از کشورهای سلطهطلب کنونی جهان، به ویژه ایالات متحده آمریکا حفظ کنند. تهاجم و مقاومت منحصر به امروز نیست؛ هزاران سال سابقه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.