|

گفت‌و‌گو با بهزاد نبوي ‌درباره بهنگامی و نابهنگامی تصمیمات سیاسی

از اصول اصلاح‌طلبي خارج نشده‌ام

مهرشاد ايماني: اصلاح‌طلبان هنوز موضع مشخصي در قبال انتخابات پيش‌رو اتخاذ نكرده‌اند؛ برخي از آنها باور دارند اگر جناح اصلاحات بي‌قيدوشرط وارد انتخابات شود، سرمايه اجتماعي و آبروي سياسي اين جناح مخدوش مي‌شود و برخي ديگر معتقدند مناسب‌ترين راه براي نيل به توسعه سياسي، همچنان انتخابات است و اگر اصلاح‌طلبان به هر دليلي انتخابات را تحريم‌ كنند، شرايط نامناسب‌تر از اكنون مي‌شود و از سوي ديگر ممكن است در شرايطي كه عرصه بين‌المللي بر ايران تنگ است، حضور حداقلي مردم در انتخابات دست‌مايه سوءاستفاده بيگانگان شود. بهزاد نبوي معتقد به نظريه اخير است و باور دارد شركت‌نكردن اصلاح‌طلبان در انتخابات، علاوه بر آنكه باعث روي‌كارآمدن نيروهاي تندرو مي‌شود، امنيت ملي را نيز به خطر مي‌اندازد. آنچه پيش‌روي شماست، ماحصل گفت‌وگوي عصرگاهي ما با اين فعال سياسي درباره اين موضوع است.
سرمايه اجتماعي اصلاح‌طلبان آن‌قدر بالا بود كه توانست نيرويی غيراصولگرا به نام حسن روحاني را به رياست‌جمهوري برساند. دليل شكل‌گيري چنين سرمايه اجتماعي عظيمي براي جبهه اصلاحات چه بوده است؟
جنبش اصلاحات برنامه‌اي از‌‌پيش‌تعيين‌شده نداشت و هنگامي‌كه آقاي خاتمي نامزد انتخابات رياست‌جمهوري شد، نيروهاي چپ كه بعدها با نام اصلاح‌طلب مطرح شدند، تصورشان صرفا اين بود كه او مي‌تواند نقش نماينده جناح چپ را ايفا كند تا اين جناح از عرصه سياست خارج نشود و هيچ‌كس تصور نمي‌كرد آقاي خاتمي رئيس‌جمهور شود؛ اما مردم به مواضع او واكنش مثبت نشان دادند و با رأي 20ميليوني، پيروز انتخابات شد. پس از پيروزي در انتخابات، آرام‌آرام شعارهاي اصلاح‌گرايانه بيشتري از زبان آقاي خاتمي مطرح شد. حتي در اوايل كار، ما به شوخي مي‌گفتيم اين اصلاحات و جامعه مدني كه آقاي خاتمي از آن سخن مي‌گويد، يعني چه؟ اما بعدها به‌تدريج جريان چپ با نام اصلاحات معروف شد كه البته خلاف واقع هم نبود؛ زيرا سخنان و رويكرد آقاي خاتمي سراسر مبتني ‌بر اصلاح درون‌ساختاري بود. شعارهايي كه در آن زمان داده مي‌شد، مواضع رايج جريان چپ نبود؛ حتي گاهي نيروهاي چپ هم شعار آقاي خاتمي را نقد مي‌كردند؛ زيرا دغدغه غالب چپ‌هاي آن‌ روز، اقتصادي بود. اساسا ماهيت جناح چپ بر‌ اساس موضوعات اقتصادي شكل گرفته بود؛ اما آقاي خاتمي آمد و بحث‌هاي جديدي مانند جامعه مدني، توسعه سياسي و... را مطرح كرد. آقاي خاتمي با طرح چنين موضوعاتي زمين بازي را تغيير داد و برخلاف تصور چپ‌ها ازجمله خود من، بسيار مرکز توجه و اقبال مردم قرار گرفت؛ به‌نحوي‌كه به‌سرعت سرمايه اجتماعي عظيمي براي جناح اصلاحات شكل گرفت و در ميان ناباوري جناح چپ، به رأي 20ميليوني آقاي خاتمي منجر شد.
اكنون بعد از گذشت شش سال از رياست‌جمهوري حسن روحاني، به نظرتان اتحاد يا ائتلاف اصلاح‌طلبان با حاميان روحاني كار درستي بوده است؟
اين مسئله را كه چرا اصلاح‌طلبان در سال 92 به آقاي روحاني روي آوردند، دقيقا نمي‌دانم؛ زيرا در آن مقطع من در زندان بودم؛ اما بر ‌اساس آنچه شنيدم، ظاهرا نيروهاي اصلاح‌طلب به اين نتيجه رسيده بودند كه آقاي هاشمي بهترين گزينه براي رياست‌جمهوري است. آقاي هاشمي هم در آن دوره نامزد شد؛ اما در ميان ناباوري همگان، شوراي نگهبان صلاحيت ایشان را احراز نکرد! اين اتفاق زمينه سردرگم‌شدن نيروهاي سياسي را اعم از اصلاح‌طلبان و اصولگرا فراهم كرد. واقعا اصلاح‌طلبان در ابتدا نمي‌دانستند بايد چه ‌كار كنند و حتي مني كه در تمام ادوار انتخابات‌ رياست‌جمهوري شركت كرده‌ام، در آن دوره نتوانستم درباره اینكه بايد به چه كسي رأي داد، به جمع‌بندي برسم. از‌اين‌رو، هنگامي‌كه همسرم گفت شناسنامه‌ات را براي رأي‌دادن به زندان بیاورم يا نه؟ گفتم نياور؛ زيرا احتمال رأي‌آوردن هيچ‌يك از نامزدهاي نزديك به اصلاح‌طلبان، يعني آقايان عارف و روحاني را نمي‌دادم و ضرورتي براي شركت در انتخابات نمي‌ديدم؛ اما اصلاح‌طلباني كه بيرون از زندان بودند، عاقلانه عمل كردند و با نظرسنجي‌هاي انجام‌شده به اين نتيجه رسيدند كه رأي آقاي روحاني از آقاي عارف قدري بيشتر است و براي جلوگيري از تكرار تجربه تلخ انتخابات رياست‌جمهوري سال 84، تصميم گرفتند بر يك نامزد اجماع كنند و آقاي عارف را قانع كردند از انتخابات انصراف دهد؛ هرچند آقاي عارف به‌ نفع آقاي روحاني انصراف نداد. با چنين اقدام بهنگامي، آرايش جديد سياسي شكل گرفت؛ به‌نحوي‌كه يك نيروي جامعه روحانيت مبارز كه اصولگرا شناخته مي‌شد، با توجه به وجه اعتدال‌گونه‌اش، نامزد مورد حمايت اصلاح‌طلبان شد؛ به اين معنا كه اصلاح‌طلبان بر موضوع اعتدال و نه لزوما جناح‌گرايي تكيه كردند. البته فراموش نكنيم اصلاح‌طلبان در سال 88 ضربه بسيار سنگيني خورده بودند و با اين اقدام توانستند دوباره جريان اصلاحات را در عرصه سياسي احيا كنند. در مجموع، اقدام نيروهاي اصلاح‌طلب را در انتخابات سال 92 درست و منطقي مي‌دانم.
بين دولت‌های اول و دوم آقاي روحاني تفاوت وجود دارد؛ به‌نحوي‌كه سرمايه اجتماعي حمايت‌كننده از او، عملكرد دولت را در دور اول مثبت ارزيابي و در دور دوم با رأي بيشتری از سال 92، حسن روحاني را انتخاب كرد. علت توفيق دولت در دور اولش چه بود؟
آقاي روحاني وارث دولتي بود كه در هشت سال مسئوليتش انواع مشكلات در كشور ايجاد شده بود. تحريم‌هاي شوراي امنيت سازمان ملل نيز تقريبا ارتباط اقتصادي كشور را با همه دنيا قطع و فروش نفت‌مان را دچار مشكل كرده بود. ما به‌سختي مي‌توانستيم روزانه يك ‌ميليون بشكه نفت بفروشيم و پول نفت فروخته‌شده را هم نمي‌توانستيم دريافت كنيم؛ مگر به صورت كالا از كشور خريدار آن. چنين شرايطي كار را بسيار دشوار كرده بود. اين وضعيت تغيير نمي‌كرد؛ مگر آنكه ما مي‌توانستيم مشكلات سياست خارجي را حل كنيم تا وضع داخلي نيز بهبود يابد. به‌هر‌حال آقاي روحاني در دولت اولش با چنين وضعيتي روبه‌رو بود و مردم هم انتظار زيادي از روحاني نداشتند. دولت اول هم توانست نسبتا خوب عمل كند و تا حد امكان قيمت‌ها را ثابت نگه دارد. مشكل مهم ما بعد از تحريم‌هاي شوراي امنيت اين بود كه سرمايه‌گذاري خارجي در كشور با مشكل مواجه شد. از سوي ديگر به دليل تحريم‌ها و ناتواني در فروش كامل نفت‌مان، سرمايه‌اي هم براي سرمايه‌گذاري نداشتيم. دولت آقاي احمدي‌نژاد بخش مهمي از ريال مملكت را با شعار «آوردن درآمد نفت بر سر سفره‌هاي مردم» به ‌صورت يارانه نقدي در اختيار مردم قرار داد كه اين كار عملا نفي سرمايه‌گذاري بود يا آنكه با صرف هزينه‌هاي زياد پروژه مسكن مهر را آغاز كرد و خانه‌هاي كم‌كيفيت را به قيمت ارزان در اختيار مردم مي‌گذاشت. آقاي روحاني در كنار ترميم‌هاي سطحي تلاش كرد تا مشكل را ريشه‌اي حل كند و مي‌دانست كه اين مهم ميسر نمي‌شود؛ مگر با حل مشكلات در عرصه سياست خارجي. اين تلاش‌ها به امضاي برجام در سال 95 منجر شد و برجام توانست اميد بسياري را در سطح جامعه ايجاد كند؛ زيرا مردم مي‌دانستند كه ريشه معضلات در كجاست. با امضاي برجام و لغو تحريم‌هاي بين‌المللي كشتي‌هاي ما توانستند در بنادر مختلف جهان لنگر بيندازند، نفت به‌راحتي به فروش برسد، بخشي از پول‌هاي بلوكه‌شده آزاد شوند و دادوستد ايران در عرصه جهاني رونق بگيرد. اين است كه به نظر من مجموعا دولت اول آقاي روحاني مثبت عمل كرد.
مهم‌ترين وعده انتخاباتي روحاني به‌سرانجام‌رساندن وضعيت آشفته سياست خارجي بود كه واقعا هم به سرانجام رساند و مشخص است كه بخشي از مشكلات پيش‌آمده در دولت دوم او ناشي از بدعهدي آمريكا و انجام‌نشدن مفاد برجام بود؛ اما برخی باور دارند که دولت دوم روحاني نتوانست به وعده‌ها عمل کند، این ناشي از چيست؟
مشكلات بعد از امضاي برجام فقط ناشي از روي‌كار‌آمدن ترامپ نبود. در فاصله برجام تا ترامپ حدود يك سال فاصله زماني وجود داشت كه قرار بود به‌جز گشايش‌هاي اقتصادي و عادي‌شدن روابط‌مان با دنيا، سرمايه‌گذاري‌هاي كلان خارجي نیز در كشور انجام شود. متأسفانه با اقدامات ماجراجويانه‌ تندروهاي داخلي در كنار حملات آنان به برجام، اين امر در حد انتظار انجام نشد. واقعا هرچه فكر مي‌كنم، متوجه نمي‌شوم كه برجام چه ضرري براي ما داشت كه اين‌طور به آن حمله شد! تنها محدودكنندگي‌اش درباره ساخت بمب اتم بود كه ما اساسا آن را حرام اعلام كرده بوديم. واقعا نمي‌دانم چرا برخي به اين ميزان به برجام حمله و با اقدامات ماجراجويانه، در اجراي آن كارشكني كردند! با آن موضع‌گيري‌ها و اقدامات در راستای فرار سرمايه، در آن فاصله يك‌ساله، سرمايه‌گذاري خارجي جز از سوي توتال، ايرباس، بویينگ و چند مورد ديگر آغاز نشد.
مي‌توان اين احتمال را صادق دانست كه برخي از اصولگرايان مي‌خواستند اين دستاورد بزرگ به نام دولت روحاني و به‌تبع آن به نام اصلاح‌طلبان نوشته نشود؟
اگر اين‌طور باشد كه بسيار جاي تأسف است. اگر عده‌اي خود را حامي انقلاب و نظام مي‌دانند، منافع ملي را فداي شكست روحاني كردند که جاي تأسف بسيار دارد. پيش‌تر در مصاحبه‌اي گفته‌ بودم كه اگر تندروها مانع هر نوع اقدامي از سوي روحاني شوند، با توجه به اينكه چند سال از عمر دولت او مانده است، ممكن است حوادث بسياري در ايران رخ دهد. از سوي ديگر اگر روحانيِ ميانه‌رو و معتدل نتواند سياست خارجي ما را سامان دهد، آيا يك دولت تندرو خواهد توانست؟ حقيقتا نمي‌دانم چطور عده‌اي مي‌توانند منافع جناحي را بر منافع ملي ترجيح دهند!
پس شما باور داريد اگر اتحاد جامعي بر موضوع برجام در كشور وجود داشت، مي‌شد به ادامه آن اميدوار بود؟
بله؛ اگر اين همدلي وجود داشت، شاهد وضعيت اميدوار‌كننده‌اي بوديم. من حتي كمتر از اين موضوع را از مخالفان دولت انتظار دارم؛ يعني آنها دست‌كم آمريكا را از اين انزواي فعلي بيرون نياورند. آمريكا بعد از خروج از برجام بسيار منزوي شده است. من سراغ ندارم كه بعد از جنگ جهاني دوم اين كشور دچار چنين انزوايي شده باشد. اختلاف ميان اتحاديه اروپا و آمريكا جدي است و بايد از فرصت استفاده كرد و كاري انجام نداد كه كشورهاي اروپايي به سمت آمريكا گرايش پيدا كنند. من نمي‌گويم كه از روحاني حمايت كنند؛ اما دست‌کم همه دنيا را به‌ نفع آمريكا متحد نكنند. به ياد داريم كه اقدامات همين تندروها باعث شد كه اولين قطع‌نامه با رأي تمام اعضا به سود اسرائيل در مجمع عمومي سازمان ملل به تصويب برسد. ما بياييم و اين كار را در حق آمريكا تكرار نكنيم. واقعا چرا در شرايط كنوني بايد به آلمان يا فرانسه ناسزا بگوييم و بر تنش‌ها بيفزاييم و يك اتحاد كامل به نفع آمريكا ايجاد كنيم؟ واقعا چنين رويكردي عجيب و حتي مشكوك است.
مردم ‌چقدر اين خوانش را مي‌پذيرند؟
وقتي آقاي روحاني روي كار آمد، مردم اميد داشتند كه با حل مشكلات سياست خارجي مشكل اقتصادي نيز حل شود. برجام كه امضا شد، با وجود تلاش همه‌جانبه تندروها براي جلوگيري از نتيجه بخشي از برجام، به‌هر‌حال توتال، بويينگ، ايرباس و چنين شركت‌هايي به ايران آمدند و فضاي اقتصادي قدري باز شد. فشار تندروهاي داخلي عليه برجام و جلوگيري آنها از حضور سرمايه‌هاي خارجي ادامه يافت تا آقاي ترامپ هم به كمك آنان شتافت. به‌اين‌ترتيب تندروهاي داخلي به كمك ترامپ، برجام را بي‌فرجام كردند. مردم نيز طبيعتا بي‌توجه به علل و عوامل اين بي‌فرجامي، دولت را مسبب آن دانستند و همين عوامل باعث شد كه سرمايه اجتماعي آقاي روحاني و اصلاح‌طلبان كه از او حمايت كرده بودند، كاهش يابد.
شما بخش عمده‌ای از مشکلات را غیرارادی می‌دانید، اما بخشی از جامعه باور دارد كه روحاني مي‌توانست به ميزان زيادي در كنترل اوضاع مؤثر عمل كند. چرا دولت در دوره دوم و در شرايطي كه تحريم‌ها يك‌جانبه و فقط از سوي آمريكا و نه بين‌المللي، وضع شده بود، نتوانست بر اوضاع داخلي تسلط نسبي داشته باشد؟
اولا نگفتم غيرارادي. منظورم خارج از اختيارات دولت‌بودنِ بسياري از موارد بود. ثانيا، توجه داشته باشيد كه تحریم‌هاي فعلي به‌مراتب گسترده‌تر، عميق‌تر و پيچيده‌تر از تحريم‌هاي بين‌المللي قبلي است. ما دو مشکل اساسی داریم؛ یکی اینکه حداقل نیازها را به قیمت قابل‌قبول و نه با دلاری که قيمتش چهاربرابر شد، به دست مردم برسانیم. دوم اینکه منابع لازم را برای تأمین نیازهای مردم داشته باشیم که در این مورد هم دچار مشکل هستیم؛ یعنی وقتی امكان صادرات نفت و پتروشیمی وجود نداشته باشد، منابع کشور از کجا و چگونه باید تأمین شود؟ البته معتقدم دولت در زمینه تأمین نیازهای ارزی و تأمین منابع برای حداقل نیازهای اساسی مردم در تقابل با اروپا، روسيه و چين و نه مقابله با آنها باید تلاش خیلی بیشتری كند تا یک حداقلی با قیمت ثابت به دست مردم برسد مانند دولت‌هاي زمان جنگ كه توانستند به‌سرعت نيازهاي اساسي مردم را تأمين كنند. اگر امروز می‌گویند درگیر جنگ اقتصادی هستیم، باید در جنگ اقتصادی فعال عمل کرد؛ نمی‌شود بدون توجه به آثارش منتظر امروز و فردا ماند. دولت هم می‌تواند جدی‌تر عمل کند، اما بحران امروز آن‌قدر بزرگ است که قوی‌ترین دولت‌ها هم دچار مشکل می‌شوند.
انتخابات آینده و سرمایه اجتماعی اصلاح‌طلبان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ با توجه به انتقادهايي كه به دولت فعلي وجود دارد، آيا باز هم اصلاح‌طلبان مي‌توانند پيروز انتخابات -چه مجلس و چه رياست‌جمهوري- باشند؟
نگرانی اصلي من براي انتخابات آینده این نیست که اصلاح‌طلبان و میانه‌روها رأی نیاورند؛ من انتخابات آینده را با امنیت ملي کشور گره می‌زنم. اگر نتوانیم یک انتخابات پرشور ایجاد کنیم، امنیت ملی به خطر می‌افتد. دشمنان ما در خارج از کشور به این فکر می‌كنند که می‌توانند با ایجاد بحران‌های داخلی نظام ما را سرنگون کنند. حوادث دی‌ماه 96 ضد انقلاب بود و دشمنان خارجي را امیدوار کرد که شاید بتوانند با تكرار گسترده‌تر چنان حوادثي به اهداف خود دست يابند؛ بنابراین صرف‌نظر از اینکه چه گروهی پیروز می‌شود، برگزارشدن انتخاباتي پرشور پادزهر مؤثري براي جلوگيري از تكرار حوادث دي‌ماه 96 است؛ بنابراین باید تلاش کنیم انتخاباتي پرشور داشته باشیم. مهم نیست چه گروهی اعم از اصلاح‌طلب، اصولگرا یا میانه‌رو پیروز انتخابات شود، مهم انتخابات پرشور است. حاكميت بايد توجه داشته باشد كه اگر رأی‌دهنده کم شود معمولا اصلاح‌طلبان بازنده رقابت خواهند بود، اما این‌بار فقط باخت اصلاح‌طلبان مطرح نیست، بلكه باخت کشور و نظام مطرح است.
پس شما با مشارکت مشروط مخالفید؟
در اين شرايط تنها راه اصلاح‌طلبان برای تبدیل‌كردن وضع موجود به وضع مطلوب، صندوق‌های رأی است. فقط با شرکت در انتخابات است که می‌توانیم در دراز‌مدت وضع موجود را تغییر دهیم.
برخي می‌گویند اصلاح‌طلبان با توجه به ردصلاحيت‌ها و راه‌نيافتن نامزدهاي اصلي خود به نهادهاي انتخابي وجهه عمومي‌شان مخدوش مي‌شود؛ بر اين اساس آقاي حجاريان بحث مشاركت مشروط را مطرح مي‌كند. آيا اين دغدغه باعث كاهش سرمايه اجتماعي جناح اصلاحات نمي‌شود؟
به‌هرحال اگر شركت نكنيم، چه تصمیمی باید اتخاذ كنيم؟ برخي می‌گویند اگر در انتخابات 92 و 96 نمی‌آمدید چه می‌شد؟ حرف من این است که یک‌بار تجربه کردیم و دیدیم که اشتباهات اصلاح‌طلبان در انتخابات منجر به تشکیل دولت‌های هشتم و نهم شد که همه مشکلات در اقتصاد و سياست خارجي از همان‌جا نشئت گرفته است. همیشه گفته‌ام كه هیچ ‌راهی جز راه‌حل‌های اصلاح‌طلبانه وجود ندارد. راه اصلاح‌طلبانه هم یعنی تغییر وضعیت موجود به وضعیت مطلوب در درون نظام و با ابزارهاي درون‌ساختاري که تنها ابزار صندوق رأي است. اگر خودمان با این وسيله نيل به توسعه و دموكراسي قهر کنیم، چه اتفاقی می‌افتد؟ تجربه کرده و دیده‌ايم که وضع بدتر مي‌شود. مشاركت‌نكردن گسترده اصلاح‌طلبان در انتخابات مجلس هفتم و قهر مردم يا انتخابات شورای دوم نتيجه خوبي را به‌جا نگذاشت. در مجلس هفتم نماينده اول تهران با حدود 400 هزار رأي وارد مجلس شد. ضمن اينكه ميزان مشاركت در سطح كشور هم حدود 50 درصد بود كه با آن مشاركت كسي نمي‌توانست روي «عدم مشروعيت» مانور دهد؛ بنابراين در اين دوره، نه‌تنها مجلس هفتم تكرار خواهد شد، بلكه با مشاركت‌نكردن امنیت ملی هم به خطر مي‌افتد و آسیب‌پذیری کشور بیشتر می‌شود؛ ازاين‌رو راهی جز شركت در انتخابات نداریم و باید تمام تلاش خود را به‌‌ كار بگيريم تا انتخاباتي پرشور برگزار شود و اینکه چه کسانی بيايند يا نيايند در مراحل بعدی قرار دارد. البته بايد توجه داشته باشيم، براي برگزاري يك انتخابات پرشور، حاكميت اصلي‌ترين نقش را دارد و اين موضوع در ديدار اصلاح‌طلبان با وزير محترم كشور نيز مطرح شد، ولي اصلاح‌طلبان هم نبايد با اتخاذ مواضع ناصحيح به يأس و نااميدي مردم بيفزايند.
رویکرد حضرت‌عالی همیشه در سال‌های اخیر اعتدالی بوده است، در صورتي ‌كه به ياد داريم شما در مجلس ششم تندترين مواضع را مي‌گرفتيد. چنين تغييري به اقتضای مصلحت سیاسی است یا نوع نگاه شما دچار تفاوت شده است؟
استراتژي يا راهبرد به معناي تحقق اهداف كلي (ايدئولوژيك)، در شرايط خاص زمان و مكان است. آنچه نسبتا ثابت است، اهداف كلي يا اهداف ايدئولوژيك است. آنچه براي من به‌عنوان هدف كلي، پس از دوم خرداد 1376 پايدار بوده، اصلاح‌طلب به‌ معناي تغيير وضع موجود به‌ مطلوب با حفظ اصل نظام و با روش‌هاي قانوني، مسالمت‌آميز و تدريجي بوده است كه نه در مجلس ششم و نه امروز اميدوارم از آن عدول نكرده باشم. البته شرايط زماني و مكاني مجلس ششم راهبرد خاص خود را ايجاب مي‌كرد كه هرگز از چارچوب اهداف كلي اصلاح‌طلبي خارج نشد. اصلاح‌طلبی در مقطع زماني مجلس ششم اقتضائاتي به‌لحاظ راهبردی داشته و امروز اقتضائات دیگری مطرح است. علاوه‌براین ممکن است انتقاداتی نسبت به عملكرد گذشته خودم هم داشته باشم؛ برای مثال به سیاست انتخاباتی سال 84 و به بعضی تصميمات در مجلس ششم و سال 88 انتقاداتي دارم. ممکن است همه کارهایمان که در گذشته فکر می‌کردیم صحیح بوده امروز صحیح ندانيم كه در اينجا فرصت و ضرورت بحث درباره آنها نيست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.